સંપૂર્ણ ગર્ભ સંસ્કાર માર્ગદર્શિકાનો ભાગ →
પ્રાદેશિક માર્ગદર્શિકા · ગુજરાત
ખોળો ભરવો: સીમંતની ગુજરાતી પરંપરા
ગુજરાતી ઘરોમાં પહેલી ગર્ભાવસ્થાના સાતમા મહિને ઘણી વાર ખોળો ભરવાનો પ્રસંગ ઉજવાય છે. ઘણા પરિવારો તેને સીમંત પણ કહે છે — જૂના સીમંતોન્નયન સંસ્કાર પરથી. આ દિવસે બંને પરિવારની સ્ત્રીઓ ભાવિ માતાની આસપાસ ભેગી થાય છે, તેનો ખોળો શ્રીફળ, અનાજ અને મીઠાઈથી ભરે છે, ગીતો ગાય છે, આશીર્વાદ આપે છે અને ઘણાં ઘરોમાં તેને પ્રસૂતિ પહેલાં આરામ માટે પિયર મોકલે છે. અહીં પ્રસંગ જેમ સામાન્ય રીતે ઉજવાય છે તેનું વર્ણન છે — યાદ રાખજો કે દરેક પરિવાર, જ્ઞાતિ અને ગામની રીત થોડી જુદી હોય છે.
ખોળો ભરવાનો અર્થ
ખોળો એટલે સાડીનો એ પાલવ, જ્યાં માતા એક દિવસ પોતાના બાળકને રાખશે. ખોળો ભરવો એ સમૃદ્ધિની શુભેચ્છા છે — કે માતા અને બાળકને ક્યારેય અન્ન, પ્રેમ કે રક્ષણની ખોટ ન પડે. આ વિધિ ગૃહ્યસૂત્રોમાં વર્ણવેલા સીમંતોન્નયન સંસ્કારમાંથી આવી છે, જેમાં પતિ પત્નીના વાળમાં સેંથો પાડતો અને સુરક્ષિત ગર્ભાવસ્થા માટે પ્રાર્થના થતી. સમય જતાં ગુજરાતી સીમંત મોટે ભાગે સ્ત્રીઓનો, ગીતો અને હળવી મશ્કરીથી ભરેલો પ્રસંગ બન્યો; કેટલાક પરિવારોમાં વૈદિક વિધિ હજી થાય છે, તો કેટલાકમાં સાદી રીતે.
કેટલીક જ્ઞાતિઓમાં અઘરણી નામનો સંબંધિત પ્રસંગ પણ થાય છે, અને થોડા પરિવારો સીમંત, ખોળો ભરવો અને અઘરણી શબ્દો જુદી જુદી વિધિ માટે વાપરે છે. તમારા વડીલો જે નામ વાપરે તે જ અપનાવો — કાળજી અને આશીર્વાદનો ભાવ એક જ છે.
ક્યારે થાય છે
મોટા ભાગના પરિવારો સાતમા મહિને, સામાન્ય રીતે પહેલી ગર્ભાવસ્થામાં, ખોળો ભરે છે; કેટલાક પાંચમો કે આઠમો મહિનો, અથવા એકી સંખ્યાનો મહિનો પસંદ કરે છે, અને ઘણા ગોર મહારાજ પાસે શુભ મુહૂર્ત કઢાવે છે. આજે તારીખ નોકરી, મુસાફરી અને માતાની સગવડ મુજબ પણ નક્કી થાય છે — સાતમા મહિનાની કોઈ રવિવારની સવાર સામાન્ય પસંદગી છે.
પ્રસંગના દિવસે શું થાય છે
ભાવિ માતાને પ્રેમથી તૈયાર કરવામાં આવે છે, ઘણી વાર નવી સાડીમાં — ઘણાં ઘરોમાં પિયર તરફથી આવેલી લીલી કે લાલ બાંધણી અથવા ઘરચોળું. તે બંગડીઓ પહેરે છે, ક્યારેક વાળમાં ફૂલ, અને શણગારેલા આસન કે પાટલા પર બેસે છે. ગણેશ પૂજાથી, અને કેટલાક પરિવારોમાં નાના હવનથી, વિધિ શરૂ થાય છે.
પછી ખોળો ભરાય છે. વડીલો અને પરિવારની સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ એક પછી એક આવીને તેના ખોળામાં આ વસ્તુઓ મૂકે છે:
- લાલ કપડામાં વીંટાળેલું કે કંકુથી સાથિયો દોરેલું આખું શ્રીફળ
- ચોખા કે ઘઉં, ક્યારેક મગ
- ફળ, સૂકો મેવો, સાકર કે મીઠાઈ
- બ્લાઉઝ પીસ, બંગડીઓ કે નાની ભેટ
- ચાંદલા માટે કંકુ, હળદર અને ચોખા
રાખડી, નણંદ અને પરિવારની ભૂમિકા
ઘણા ગુજરાતી પરિવારોમાં નણંદની ખાસ ભૂમિકા હોય છે — ભાભીના કાંડે રક્ષાની રાખડી બાંધવી અથવા તેને આસન સુધી લઈ જવી, અને બદલામાં ભેટ મેળવવી. માતાનું પિયર સામાન્ય રીતે તેના અને બાળક માટે કપડાં અને ભેટ લાવે છે. પ્રસંગ પછી કેટલાક પરિવારોમાં માતા પ્રસૂતિ સુધી પિયર જાય છે; કેટલાક હવે આ રિવાજ બદલે છે કે છોડી દે છે. આમાંનું કશું ફરજિયાત નથી — તમારા ઘરની રીત વડીલોને પૂછો.
ગીતો, વાનગીઓ અને આશીર્વાદ
સીમંતનાં ગીતો સ્ત્રીઓ ગાય છે — ઘણી વાર દંપતીની હળવી મશ્કરી કરતાં અને તંદુરસ્ત બાળકની કામના કરતાં. તમારા પરિવારમાં જૂનાં ગીતો યાદ હોય તો કોઈ વડીલને ગાવા કે રેકોર્ડ કરવા કહો; આવાં ગીતો સહેલાઈથી ભુલાઈ જાય છે.
જમણ ઉત્સવનું પણ ઘરગથ્થુ હોય છે: શીરો, લાડુ, સુખડી, પૂરણપોળી કે કંસાર સાથે દાળ, ભાત, શાક અને રોટલીની પૂરી થાળી. ઘણા પરિવારો માતાની મનગમતી વાનગીઓ બનાવે છે. તેના માટે એક સાદી, હળવી થાળી પણ રાખો અને ધ્યાન રાખો કે તે આરામથી બેસીને પોતાની રીતે જમી શકે.
દિવસનો અંત આશીર્વાદથી થાય છે: વડીલો ચાંદલો કરે છે, માથે હાથ મૂકે છે અને "સુખી રહો" કહીને સરળ પ્રસૂતિ અને તંદુરસ્ત, સંસ્કારી બાળકની કામના કરે છે.
પ્રસંગમાં ગર્ભ સંસ્કારની વાર્તા
ગર્ભ સંસ્કાર માને છે કે બાળક અત્યારથી જ પરિવારના જીવનનો ભાગ છે — પોતાની રીતે અવાજ અને લાગણીઓ સાંભળે છે. ખોળો ભરવામાં એક નાની વાર્તા મોટેથી વાંચવી સહજ રીતે બેસી જાય છે. ખોળો ભરાઈ જાય પછી અને જમણ પહેલાં, માતાની બા, દાદી કે ભાવિ પિતાને એક શાંત વાર્તા વાંચવા કહો, અથવા પેટ પર હાથ રાખીને જાતે વાંચો. જેના કેન્દ્રમાં માતા હોય એવી વાર્તા પસંદ કરો — જીજાબાઈ અને શિવાજી, મદાલસાનું હાલરડું, કે ગર્ભમાં સાંભળતો અભિમન્યુ — અને પછી દરેક જણ બાળક માટે એક આશીર્વાદ ઉમેરે.
ગુજરાતીમાં સંપૂર્ણ અનુવાદવાળી અમારી વાર્તાઓ નીચે આપેલી છે; ગુજરાતી અનુવાદ ન હોય તો હિન્દી કે અંગ્રેજીમાં વાંચો — બાળક તમારા અવાજમાંનો પ્રેમ તો સાંભળે જ છે.
પ્રસંગમાં વાંચવા માટે વાર્તાઓ
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ખોળો ભરવો એટલે શું?
ખોળો ભરવો એટલે ભાવિ માતાનો ખોળો શ્રીફળ, અનાજ, ફળ અને મીઠાઈથી ભરવાનો પ્રસંગ. તેને સીમંત પણ કહે છે; પરિવારની સ્ત્રીઓ ગીતો ગાય છે અને માતા તથા બાળકને આશીર્વાદ આપે છે.
ખોળો કયા મહિને ભરાય છે?
મોટા ભાગે સાતમા મહિને, સામાન્ય રીતે પહેલી ગર્ભાવસ્થામાં. કેટલાક પરિવારો પાંચમો કે આઠમો મહિનો પસંદ કરે છે અને ગોર મહારાજ પાસે શુભ દિવસ કઢાવે છે.
ખોળામાં શું મૂકવામાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે શ્રીફળ, ચોખા કે ઘઉં, ફળ, સૂકો મેવો કે મીઠાઈ, બ્લાઉઝ પીસ કે બંગડીઓ, અને ચાંદલા માટે કંકુ-હળદર. દરેક પરિવારની વસ્તુઓ થોડી જુદી હોય છે.
સીમંત અને ખોળો ભરવો એક જ છે?
મોટા ભાગના ગુજરાતી પરિવારોમાં બંને નામ સાતમા મહિનાના એક જ પ્રસંગ માટે વપરાય છે; સીમંત શબ્દ વૈદિક સીમંતોન્નયન સંસ્કાર પરથી આવ્યો છે. કેટલીક જ્ઞાતિઓમાં આ નામ, કે અઘરણી, થોડી જુદી વિધિ માટે વપરાય છે.
પ્રસંગમાં ગર્ભ સંસ્કાર કેવી રીતે ઉમેરી શકાય?
ખોળો ભરાઈ જાય પછી એક શાંત વાર્તા મોટેથી વાંચો — શક્ય હોય તો દાદી કે ભાવિ પિતા વાંચે — અને દરેક મહેમાન બાળક માટે એક આશીર્વાદ કહે. અંતે "સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ" જેવો શાંતિ મંત્ર બોલી શકાય.
વધુ વાંચો
આ સાંસ્કૃતિક માહિતી છે, તબીબી સલાહ નથી. ગર્ભાવસ્થા અંગે કોઈ ચિંતા હોય, અથવા મુસાફરી, ઉપવાસ કે લાંબા પ્રસંગ વિશે પ્રશ્ન હોય, તો કૃપા કરીને તમારા ડૉક્ટરને પૂછો.