संपूर्ण गर्भसंस्कार मार्गदर्शकाचा भाग →
आजच्या रात्रीच्या गोष्टीने सुरुवात करा →
प्रादेशिक मार्गदर्शक · महाराष्ट्र
डोहाळे जेवण: गर्भारपणाचा मराठी सोहळा
डोहाळे जेवण हा गर्भवतीच्या डोहाळ्यांचा, म्हणजे खाण्याच्या इच्छांचा, मराठी सोहळा आहे, जो बहुधा सातव्या महिन्यात होतो. ती हिरवी साडी आणि फुलांचे दागिने घालते, सजवलेल्या झोपाळ्यावर बसते, घरचे तिच्या आवडीचे पदार्थ करतात आणि बायका डोहाळे गीते गाऊन आई व बाळाला आशीर्वाद देतात.
डोहाळे म्हणजे गर्भारपणातल्या इच्छा — अचानक काहीतरी आंबट, गोड किंवा लहानपणीचं आठवणीतलं खावंसं वाटणं. महाराष्ट्रात या इच्छांचा मान राखण्यासाठी डोहाळे जेवण केलं जातं. साधारणपणे सातव्या महिन्यात होणाऱ्या या सोहळ्यात होणाऱ्या आईला हिरवी साडी नेसवून, फुलांनी सजवून, राणीसारखं बसवून तिच्या आवडीचे पदार्थ खाऊ घातले जातात. हा गोदभराईचाच मराठी भाऊ आहे, आणि प्रत्येक कौटुंबिक विधीप्रमाणे तो जिल्ह्यानुसार आणि घरानुसार थोडा बदलतो.
डोहाळे जेवण म्हणजे काय
डोहाळे हा शब्द जुन्या "दौहृद" कल्पनेतून आला आहे — दोन हृदयं असलेली स्त्री, स्वतःचं आणि बाळाचं. गर्भारपणातल्या काळजीबद्दलचे प्राचीन ग्रंथ सांगतात की तिच्या योग्य इच्छा पूर्ण कराव्यात, कारण समाधानी आई म्हणजे समाधानी बाळ. डोहाळे जेवण ही कल्पना एका मेजवानीत बदलतं: सगळं कुटुंब एकत्र येऊन म्हणतं, "तुला जे हवं ते आम्ही आणू."
हा सोहळा जुन्या सीमंतोन्नयन संस्काराच्या जोडीने येतो, जो काही कुटुंबं आजही गुरुजींकडून करतात. अनेक घरांत फक्त स्त्रियांनी साजरा केलेला आपुलकीचा सोहळाच राहिला आहे; काही घरांत दोन्ही एकाच दिवशी केले जातात.
केव्हा करतात
बहुतेक कुटुंबं सातव्या महिन्यात डोहाळे जेवण करतात, तर काही पाचवा, सहावा किंवा आठवा महिना निवडतात. अनेकदा माहेरची मंडळी कार्यक्रम करतात किंवा त्यात सहभागी होतात, आणि काही घरांत दोनदा होतं — एकदा सासरी आणि एकदा माहेरी. आईला बरं वाटेल आणि नंतर विश्रांती घेता येईल अशी वेळ निवडा.
हिरवी साडी, फुलांचे दागिने आणि झोपाळा
हिरवा रंग नव्या वाढीचा आणि समृद्धीचा, म्हणून होणारी आई पारंपरिकपणे हिरवी साडी नेसते — अनेकदा पैठणी, किंवा पारंपरिक पद्धत आवडणाऱ्यांसाठी नऊवारी — आणि हिरव्या काचेच्या बांगड्या घालते. सोन्याऐवजी ती फुलांचे दागिने घालते: मुकुट, कानातले, हार, बाजूबंद आणि कंबरपट्टा, बहुधा मोगरा, शेवंती किंवा गुलाबाचे.
ती फुलं-पानांनी सजवलेल्या आसनावर किंवा झोपाळ्यावर बसते. काही कुटुंबं जुन्या गाण्यांत आईला चंद्राची उपमा दिल्यामुळे चंद्राची सजावट करतात. मग स्त्रिया हे विधी करतात:
- होणाऱ्या आईला हळदी-कुंकू आणि ओवाळणी
- ओटी भरणे: तांदूळ, नारळ, खण, फळं आणि विड्याची पानं
- प्रत्येक पदार्थाचा पहिला घास स्वतःच्या हाताने भरवणे
- छोट्या भेटवस्तू आणि उखाण्यांचा खेळ, ज्यात पाहुणे जोडप्याची नावं यमकात घेतात
प्रदेश आणि घरानुसार बदल
डोहाळे जेवणाची एकच "बरोबर" पद्धत नाही. कोकणात, देशावर, विदर्भात आणि मराठवाड्यात पदार्थ, गाणी आणि विधींचा क्रम वेगवेगळा असतो. काही घरांत आईला चंद्राच्या आकाराच्या आसनावर बसवतात, काही घरांत बागेत किंवा अंगणात झोपाळा बांधतात, तर काही घरांत फक्त घरगुती ओटी आणि जेवण एवढंच होतं. शहरात राहणारी अनेक कुटुंबं आता छोट्या सभागृहात किंवा घरीच, जवळच्या मैत्रिणी आणि नातेवाइकांसोबत हा सोहळा करतात.
काही कुटुंबांत सासरची आणि माहेरची मंडळी मिळून कार्यक्रम करतात, तर काही ठिकाणी माहेरचं डोहाळे जेवण वेगळं होतं आणि त्यानंतर आई बाळंतपणासाठी माहेरी जाते. तुमच्या घरातल्या वडीलधाऱ्या स्त्रियांना विचारा — आजी, आत्या, मावशी यांच्या आठवणींमध्ये अनेक सुंदर रीती जपलेल्या असतात, आणि त्या लिहून ठेवणं हीसुद्धा बाळासाठी एक भेट ठरते.
होणाऱ्या आईची सोय
सोहळा कितीही मोठा असला तरी केंद्रस्थानी आईचं सुख आहे. कार्यक्रम फार लांबवू नका, तिला मधूनमधून पाठ टेकायला उशी द्या, फुलांच्या दागिन्यांनी त्रास होत असेल तर ते हलके ठेवा, आणि गर्दी किंवा आवाज जास्त झाला तर तिला शांत खोलीत थोडा वेळ बसू द्या. तिला न आवडणारे पदार्थ आग्रहाने खाऊ घालू नका — डोहाळे जेवणाचा अर्थच तिच्या इच्छेचा मान राखणं आहे.
डोहाळे गीते आणि मेजवानी
डोहाळे गीतांमध्ये आईला काय हवंसं वाटतं — कैरीपासून चांदण्यापर्यंत — याचं वर्णन असतं आणि सुखरूप बाळंतपणाची शुभेच्छा असते. स्त्रीने यमकात नवऱ्याचं नाव घेण्याचे उखाणे हा दिवसाचा सगळ्यांचा आवडता भाग असतो.
पदार्थ हे डोहाळे जेवणाचं मन आहे. आईला ज्या पदार्थांचे डोहाळे लागले ते, आणि त्यासोबत सणासुदीचे मराठी पदार्थ: पुरणपोळी, मोदक, श्रीखंड किंवा आम्रखंड, खीर, तूप घातलेला वरण-भात, मसालेभात, अळूवडी आणि कोशिंबीर. अनेक घरांत तिला सर्वात आधी, छोट्या वाट्यांनी सजवलेल्या ताटात वाढतात. काय आणि किती खायचं ते तिलाच ठरवू द्या — आणि पाणी, उशी आणि शांत खोली जवळ ठेवा.
आशीर्वाद
वडीलधारी मंडळी अक्षता टाकून, डोक्यावर हात ठेवून "सुखरूप बाळ-बाळंतीण हो" असा आशीर्वाद देतात. बाळासाठी आलेल्या भेटी, बहुधा माहेरहून, सगळ्यांना मोठ्या कौतुकाने दाखवल्या जातात.
डोहाळे जेवणाच्या कल्पना: सजावट, खेळ, जेवण आणि गाणी
यातील बहुतेक कल्पना सोहळ्यातूनच येतात — झोपाळा, हिरवी साडी आणि डोहाळ्यांचे जेवण.
- सजावट: फुलांनी सजवलेला झोपाळा, हिरवे-पिवळे पडदे, रांगोळी आणि फोटोसाठी चंद्राची पार्श्वभूमी.
- फुलांचे दागिने: मोगरा आणि शेवंतीचा संच — मुकुट, हार, बांगड्या, कंबरपट्टा — एक दिवस आधी सांगून ठेवा.
- जेवण: प्रत्येक पदार्थावर कोणी केला ते लिहा; आईसाठी हलके ताट तयार ठेवा.
- खेळ: उखाणे, लहानपणीचे फोटो ओळखणे किंवा आशीर्वादाची बरणी.
- गाणी: वडीलधाऱ्या बायकांची डोहाळे गीते; एखादे गीत शिकून बाळासाठी रेकॉर्ड करा.
डोहाळे जेवणात गर्भसंस्काराची गोष्ट
गर्भसंस्कार सांगतो की बाळ आत्तापासूनच कुटुंबाचे भाव आणि आवाज अनुभवत असतं. डोहाळे जेवण हा गोष्टीसाठी सुंदर क्षण आहे: ओटी भरल्यानंतर आणि जेवणापूर्वी, आई फुलांनी सजलेल्या आसनावर विश्रांती घेत असताना आजीला किंवा होणाऱ्या बाबांना एक शांत गोष्ट मोठ्याने वाचायला सांगा. महाराष्ट्रासाठी नैसर्गिक निवड म्हणजे जिजाऊंची गोष्ट — ज्यांनी बाल शिवाजीला धैर्य आणि न्यायाच्या गोष्टी सांगितल्या — पण दयाळूपणाची कोणतीही शांत गोष्ट चालेल.
मराठीत पूर्ण अनुवाद असलेल्या आमच्या गोष्टी खाली दिल्या आहेत; हवी ती गोष्ट अजून मराठीत नसेल तर हिंदी किंवा इंग्रजीत वाचा. नंतर प्रत्येक पाहुण्याने बाळासाठी एक ओळ आशीर्वाद द्यावा — तोच प्रेमाचा जिवंत उखाणा होतो.
कार्यक्रमात वाचण्यासाठी गोष्टी
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
डोहाळे जेवण म्हणजे काय?
डोहाळे जेवण हा गर्भारपणाचा मराठी सोहळा आहे, साधारणपणे सातव्या महिन्यात. होणाऱ्या आईला हिरवी साडी आणि फुलांचे दागिने घालतात, तिची ओटी भरतात आणि तिला डोहाळ्यांचे आवडते पदार्थ खाऊ घालतात.
डोहाळे जेवण कोणत्या महिन्यात करतात?
बहुतेक कुटुंबं सातव्या महिन्यात करतात; काही पाचवा, सहावा किंवा आठवा महिना निवडतात. आईला बरं वाटेल असा दिवस निवडा.
हिरवी साडी आणि फुलांचे दागिने का?
हिरवा रंग वाढ आणि समृद्धीचं प्रतीक आहे. फुलांचे दागिने हलके, सुगंधी आणि सणासारखे असतात, आणि ते या परंपरेचा अतिशय आवडता भाग आहेत.
ओटी भरणे म्हणजे काय?
ओटी भरणे म्हणजे साडीच्या पदरात तांदूळ, नारळ, खण, फळं आणि विड्याची पानं घालणे — कुटुंबातील सुवासिनींनी दिलेला समृद्धीचा आशीर्वाद.
डोहाळे जेवणात गर्भसंस्कार कसा जोडावा?
ओटी भरल्यानंतर आणि जेवणापूर्वी आजी किंवा होणाऱ्या बाबांनी एक शांत गोष्ट मोठ्याने वाचावी — जिजाऊ आणि शिवाजी ही नैसर्गिक निवड — आणि प्रत्येक पाहुण्याने बाळासाठी एक आशीर्वाद द्यावा.
डोहाळे जेवणाची सजावट कशी करावी?
फुलांचा झोपाळा, हिरवे-पिवळे पडदे, रांगोळी, फोटोसाठी चंद्राची पार्श्वभूमी आणि आईसाठी मोगरा-शेवंतीचे ताजे फुलांचे दागिने. आईसाठी पाठीला आधार असलेली बसण्याची सोय ठेवा.
डोहाळे जेवणात कोणते पदार्थ करतात?
आईला ज्याचे डोहाळे लागले ते पदार्थ, आणि पुरणपोळी, श्रीखंड, मसालेभात, मोदक असे सणाचे पदार्थ. आईला तिच्या सवडीने खाऊ द्या.
आणखी वाचा
आणखी वाचा
ही सांस्कृतिक माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. गर्भारपणाबद्दल कोणतीही काळजी असल्यास, किंवा प्रवास, उपवास किंवा दीर्घ कार्यक्रमाबद्दल प्रश्न असल्यास, कृपया तुमच्या डॉक्टरांना विचारा.