Puranas · વાર્તા સંગ્રહ
નારદ સનત્કુમાર પાસેથી શીખે છે
વિદ્વાન ઋષિ નારદ ઘણા શબ્દો જાણે છે છતાં ઉદાસ મને સનત્કુમાર પાસે આવે છે. પગલે પગલે સનત્કુમાર તેમને મોટું શું છે તે બતાવે છે: વાણી, મન, સંકલ્પ, ચિત્ત અને બીજું ઘણું.
વાર્તાની શીખ: ઘણા શબ્દો જાણવા એ સાચો આનંદ મેળવવા જેવું નથી.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- નારદ, સનત્કુમાર
- સ્રોત ગ્રંથ
- ઉપનિષદો
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 6–8 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: ઉપનિષદો · પરંપરાગત પુનઃકથન
આ વાર્તા પાછળ
સનત્કુમારે નારદને આપેલો ઉપદેશ છાંદોગ્ય ઉપનિષદનો સાતમો અધ્યાય છે અને ભૂમા વિદ્યા, એટલે અનંતના જ્ઞાન તરીકે ઓળખાય છે; તેની પંક્તિ 'યો વૈ ભૂમા તત્ સુખમ્', અનંત જ આનંદ છે, વેદાંતનાં પ્રવચનોમાં ઘણી વાર ટાંકવામાં આવે છે. તેને ખાસ બનાવે છે કે શિષ્ય નવો શીખનાર નથી: નારદ વેદ, ઇતિહાસ, વ્યાકરણ અને તારાઓ જાણે છે, છતાં પોતાને ફક્ત શબ્દો જાણનાર કહે છે અને પોતાનું દુઃખ સ્વીકારે છે. પછી ગુરુ તેમને કોમળતાથી, પગલે પગલે, નામ અને વાણીથી મન, આશા અને પ્રાણ થઈને વિશાળ, ખુલ્લા આનંદ સુધી લઈ જાય છે. અચાનક સાક્ષાત્કારવાળી કથાઓથી જુદી, આ કથા મિત્રોની જેમ ટેકરી ચડે છે. ગર્ભાવસ્થામાં તે આનંદમાં સચવાયાની શાંત, વિશાળ લાગણી તરફ આમંત્રે છે.
આટલું બધું શીખ્યા પછી પણ પોતાના દુઃખ વિશે નારદની પ્રામાણિકતા બતાવે છે કે ફક્ત જ્ઞાનથી શાંતિ મળતી નથી. સનત્કુમારનું ધીરજભર્યું, પગલે પગલે શિક્ષણ હંમેશાં હાજર રહેલા વિશાળ આંતરિક આનંદ તરફ ઇશારો કરે છે.
નારદ, અનંત જ આનંદ છે. નાની વસ્તુમાં કાયમી આનંદ નથી.
ઘણા સમય પહેલાં, ઋષિ નારદ એક શાંત જંગલમાંથી ચાલીને મહાન ગુરુ સનત્કુમારના આશ્રમે પહોંચ્યા.
નારદ પોતાના જ્ઞાન માટે પ્રખ્યાત હતા. લોકો કહેતા કે એવો કોઈ ગ્રંથ ભાગ્યે જ હશે જે તેમણે ન વાંચ્યો હોય, કે એવું કોઈ ગીત નહીં હોય જે તેઓ ગાઈ ન શકે. છતાં તે દિવસે તેમનાં પગલાં ધીમાં હતાં, અને તેમનો ચહેરો થોડો ઉદાસ હતો.
સનત્કુમાર ફેલાયેલા એક ઝાડ નીચે સ્થિર તળાવ જેવા શાંત બેઠા હતા. નારદે તેમને નમન કર્યું અને કહ્યું, "ગુરુદેવ, મને શીખવો."
સનત્કુમારે પ્રેમથી સ્મિત કર્યું. "પહેલાં મને કહો કે તમે શું જાણો છો, અને હું તમને તેનાથી આગળ શું છે તે શીખવીશ."
એટલે નારદ આંગળીઓ પર ગણવા લાગ્યા. "ગુરુદેવ, હું ચાર વેદ જાણું છું. હું જૂની કથાઓ અને ઇતિહાસ જાણું છું. હું વ્યાકરણ અને ગણિત, તારાઓ અને હવામાનનાં ચિહ્નો, દેવોની રીતો અને પૂર્વજોનું જ્ઞાન જાણું છું."
તેઓ થોભ્યા, પછી ધીમેથી આગળ બોલ્યા. "હું આ બધું જાણું છું, પણ હું ફક્ત શબ્દો જાણું છું. મેં આપના જેવા જ્ઞાનીઓ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે જે આત્માને જાણે છે તે દુઃખને પાર કરી જાય છે. અને ગુરુદેવ, હું દુઃખમાં છું. કૃપા કરીને મને સામે કિનારે પહોંચવામાં મદદ કરો."
સનત્કુમારની આંખોમાં હૂંફ આવી. "નારદ, તમે જે કંઈ શીખ્યા છો તે ફક્ત નામ છે," તેમણે કોમળતાથી કહ્યું. "તેનું સન્માન કરો, કારણ કે તે સારું છે. પણ નામ કરતાં પણ મોટું કંઈક છે."
"નામ કરતાં મોટું શું છે?" નારદે આતુરતાથી પૂછ્યું.
"વાણી નામ કરતાં મોટી છે," સનત્કુમારે કહ્યું. "વાણી વિના આપણે સાચું-ખોટું કે મીઠું-કડવું કેવી રીતે જાણીએ, કે એક પણ પ્રેમાળ શબ્દ કેવી રીતે બોલીએ?"
"અને શું વાણી કરતાં પણ મોટું કંઈક છે?"
"મન વાણી કરતાં મોટું છે," ગુરુએ કહ્યું. "જેમ બંધ મુઠ્ઠીમાં બે નાનાં બોર સમાય છે, તેમ મન શબ્દો અને નામ બંનેને પોતાની અંદર સમાવે છે."
અને એમ તેઓ આગળ વધ્યા, જાણે બે મિત્રો સાથે ટેકરી ચડતા હોય, એક એક કોમળ પગલું.
મન કરતાં મોટો સંકલ્પ હતો, હૃદયની શાંત પસંદગી. સંકલ્પ કરતાં મોટું ચિત્ત હતું, અને ચિત્ત કરતાં મોટું ઊંડું, સ્થિર ધ્યાન.
સનત્કુમારે સમજણની વાત કરી, અને બળની, જે જ્ઞાની વ્યક્તિને પણ ઊભી થઈને સેવા કરવા પ્રેરે છે. તેમણે અન્નની વાત કરી, જે સર્વ જીવોને જીવતા રાખે છે, અને જળની, જે અન્નને ઉગાડે છે.
તેમણે અગ્નિની અને આકાશની વાત કરી, વિશાળ અને ખુલ્લું, જ્યાં અવાજો ફરે છે અને જ્યાં બાળકો રમે છે. તેમણે સ્મૃતિની વાત કરી, અને આશાની, જે સ્મૃતિને સારાં કાર્યોમાં ખીલવે છે.
"અને આશા કરતાં મોટો," સનત્કુમારે કહ્યું, "પ્રાણ છે, દરેક જીવમાંનું જીવન. જેમ પૈડાના આરા ધરીમાં ટકેલા હોય છે, તેમ આ બધું જીવનના પ્રાણમાં ટકેલું છે."
નારદે પૂરા હૃદયથી સાંભળ્યું. સૂરજ આકાશમાં ધીમે ધીમે ખસતો ગયો, અને પાંદડાંના પડછાયા તેમની વચ્ચેની જમીન પર નાચતા રહ્યા. એક નાનું પક્ષી કૂદતું કૂદતું નજીક આવ્યું, જાણે તેને પણ સાંભળવું હોય.
છેવટે સનત્કુમારે સૌથી મોટી વાત કહી. "નારદ, અનંત જ આનંદ છે. નાની વસ્તુમાં કાયમી આનંદ નથી. ફક્ત અનંત જ આનંદ છે."
"અનંત શું છે?" નારદે ધીમેથી પૂછ્યું.
"જ્યાં માણસ બીજું કંઈ જોતો નથી, બીજું કંઈ સાંભળતો નથી, અને બીજું કંઈ જાણતો નથી, તે અનંત છે," ગુરુએ કહ્યું. "તે ઉપર છે, નીચે છે, પાછળ છે, આગળ છે, જમણે છે અને ડાબે છે. તે આ બધું છે, અને તે તમારી અંદર પણ છે."
નારદે આંખો બંધ કરી. લાંબી ક્ષણ સુધી તેમણે કંઈ ગણ્યું નહીં, કશાનું નામ લીધું નહીં. તેમણે બસ શ્વાસ લીધો, અને પોતાની અંદર વરસાદ પછીના આકાશ જેવો વિશાળ, શાંત આનંદ ખૂલતો અનુભવ્યો.
તેમણે આંખો ખોલી ત્યારે તેમના ચહેરા પરથી ઉદાસી જતી રહી હતી. તેમણે નીચે નમીને નમન કર્યું, અને સનત્કુમારે સ્મિત સાથે આશીર્વાદ આપ્યા.
ઋષિઓ કહે છે કે સનત્કુમાર નારદને અંધકારની પાર પ્રકાશ તરફ લઈ ગયા. અને આટલા બધા શબ્દો જાણનાર નારદ હવે એ બધાની નીચે રહેલો શાંત આનંદ જાણતા હતા.
શાંતિથી સૂઈ જા, નાનકડા. પૂર્ણ થવા માટે તારે દરેક શબ્દ જાણવાની જરૂર નથી. તું પહેલેથી જ કંઈક વિશાળ અને આનંદમય વસ્તુમાં સચવાયેલો છે.
પુરાણ માંથી વધુ
બાળક સાથે વિચારો
શું કોઈ ચિંતા છે જે તમે આજે રાત્રે બાજુએ મૂકી શકો, બસ શ્વાસ લેવા અને અંદરની વિશાળ શાંતિ અનુભવવા માટે?
સંકલ્પ: મારે બધું જાણવાની જરૂર નથી; હું શાંત આનંદમાં આરામ કરી શકું છું.
આશીર્વાદ: નાનકડા, તારું હૃદય હંમેશાં વરસાદ પછીના આકાશની જેમ આનંદ માટે ખુલ્લું રહે.
પાત્રો
- નારદ
- — આટલા જ્ઞાન છતાં નમ્ર શીખનાર.
- સનત્કુમાર
- — પગલે પગલે માર્ગ બતાવતા કોમળ ગુરુ.
બોધ
ઘણા શબ્દો જાણવા એ સાચો આનંદ મેળવવા જેવું નથી.
તમારા બાળકને શું કહેવું
મારા નાનકડા, તારા માટેના મારા આનંદને કોઈ કિનારો કે અંત નથી. તને હંમેશાં અંદરનું ઊંડું સુખ મળતું રહે.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
આટલું બધું જાણતા હોવા છતાં નારદને શું લાગતું હતું?
સ્રોત: છાંદોગ્ય ઉપનિષદ, અધ્યાય 7 (ભૂમા વિદ્યા)
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગાયત્રી મંત્રનો જાપ અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
નારદ સનત્કુમાર પાસેથી શીખે છે વાર્તા શું શીખવે છે?
આટલું બધું શીખ્યા પછી પણ પોતાના દુઃખ વિશે નારદની પ્રામાણિકતા બતાવે છે કે ફક્ત જ્ઞાનથી શાંતિ મળતી નથી. સનત્કુમારનું ધીરજભર્યું, પગલે પગલે શિક્ષણ હંમેશાં હાજર રહેલા વિશાળ આંતરિક આનંદ તરફ ઇશારો કરે છે.