Folk Tale · વાર્તા સંગ્રહ
બૂઢી કાકી: લાડલી અને જમણવાર
વૃદ્ધ બૂઢી કાકી ભત્રીજાના વ્યસ્ત ઘરમાં ઘણી વાર ભુલાઈ જાય છે. જમણવારના દિવસે નાની લાડલી પોતાની પૂરીઓ સાચવીને કાકી પાસે લાવે છે.
વાર્તાની શીખ: વડીલોની કાળજી ઘરને સાચે જ સુખી બનાવે છે.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- બૂઢી કાકી, લાડલી, રૂપા
- સ્રોત ગ્રંથ
- મુનશી પ્રેમચંદ, ટૂંકી વાર્તા 'બૂઢી કાકી'
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 3–8 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: લોક પરંપરાની વાર્તા
આ વાર્તા પાછળ
મુનશી પ્રેમચંદની 'બૂઢી કાકી' હિંદી સાહિત્યની સૌથી જાણીતી ટૂંકી વાર્તાઓમાંની એક છે, જે વ્યસ્ત ઘરમાં અવગણાતી વૃદ્ધ કાકીના શાંત ચિત્ર માટે ભારતીય શાળાઓમાં ઘણી વાર વંચાય છે. આ પુનઃકથન કઠિન પળોને હળવી કરે છે અને તેનું હૃદય જાળવે છે: નાની લાડલી, જે એકમાત્ર કાકીને ક્યારેય નથી ભૂલતી, અને રૂપા, જેનું આંગણામાં કાકીને જોઈને બદલાયેલું મન ક્ષમા અને તાજી, ભરેલી થાળી લાવે છે. જાદુઈ ઇનામવાળી લોકકથાઓથી જુદું, અહીં પરિવર્તન સંપૂર્ણ માનવીય છે, જે બાળકના સાદા વહેંચવાથી શરૂ થાય છે. ગર્ભાવસ્થામાં તે યોગ્ય છે, કારણ કે તે દરેક પરિવારને હળવેથી કહે છે કે ભોજનની થાળી પાસે સૌથી નાના અને સૌથી વડીલ બંને માટે જગ્યા રાખો.
પ્રેમચંદની વાર્તા આપણને આપણા વડીલોને જોવાનું અને માન આપવાનું કહે છે, ખાસ કરીને તેમને જે હવે વધુ માગી શકતા નથી. બાળકની સાદી દયા આખા પરિવારની કરુણા જગાડે છે.
મેં આ તમારા માટે રાખી હતી.
ગામના એક ઘરમાં એક ખૂબ વૃદ્ધ સ્ત્રી રહેતાં હતાં, જેમને સૌ બૂઢી કાકી કહેતા, એટલે કે વૃદ્ધ કાકી.
ઘણા સમય પહેલાં તેમણે પોતાનું બધું પોતાના ભત્રીજા બુદ્ધિરામને આપી દીધું હતું, અને હવે તેઓ તેના ઘરમાં રહેતાં હતાં. તેમની આંખો ઝાંખી હતી, પગ નબળા હતા, અને તેઓ મોટાભાગનો દિવસ એક ખૂણામાં ચટાઈ પર વિતાવતાં.
કેટલીક દાદીઓની જેમ કાકી પણ એવી રીતે વૃદ્ધ થયાં હતાં કે તેમના દિવસો નાના થઈ ગયા હતા, અને ભોજન તેમના થોડા આનંદોમાંનું એક બની ગયું હતું. તેઓ જમવાની રાહ જોતાં જ રહેતાં, અને જો ભોજન મોડું આવે, તો બાળકની જેમ રડી પડતાં.
બુદ્ધિરામ અને તેની પત્ની રૂપા વ્યસ્ત લોકો હતાં, અને ઘણી વાર તેમને ભૂલી જતાં. પણ એક વ્યક્તિ એવી હતી જે ક્યારેય ભૂલતી નહીં.
એ હતી લાડલી, બુદ્ધિરામની નાની દીકરી. લાડલી કાકીને ખૂબ પ્રેમ કરતી હતી. તે તેમની ચટાઈ પાસે બેસતી, તેમનો કરચલીવાળો હાથ પકડતી, અને પોતાની મીઠાઈ અને શેકેલા દાણા તેમની સાથે વહેંચતી.
એક દિવસ ઘરમાં ખૂબ ઉત્સાહ હતો. બુદ્ધિરામના મોટા દીકરાનો તિલક-પ્રસંગ હતો, અને મોટો જમણવાર તૈયાર થઈ રહ્યો હતો.
આખું આંગણું સારી સારી વાનગીઓની સુગંધથી ભરાઈ ગયું હતું. ગરમ તેલમાં પૂરીઓ સોનેરી ફૂલતી હતી. કચોરીઓ કડકડતી હતી. મોટી કડાઈઓમાં મીઠો શીરો ઊકળતો હતો, અને મહેમાનો પોતાનાં સૌથી સારાં કપડાંમાં આવતા હતા.
પોતાના ખૂણામાં કાકીએ આ બધું સૂંઘ્યું. તેમનું હૃદય તલસાટથી ભરાઈ ગયું. "જરૂર થોડી વારમાં તેઓ મારા માટે થાળી લાવશે," તેમણે વિચાર્યું.
તેઓ રાહ જોતાં જ રહ્યાં. કોઈ ન આવ્યું. ઘર એટલું વ્યસ્ત હતું કે ચટાઈ પરનાં વૃદ્ધાને સૌ ભૂલી ગયાં.
તેમણે મહેમાનોનું હાસ્ય અને પિત્તળનાં વાસણોનો રણકાર સાંભળ્યો. તેમણે સ્ત્રીઓને પ્રસંગનાં આનંદભર્યાં ગીતો ગાતી સાંભળી. દરેક અવાજથી તેમને વધુ ભૂખ લાગતી, અને વધુ એકલું લાગતું. તેમણે પોતાના પાતળા હાથ ખોળામાં જોડ્યા અને પોતાને સમજાવ્યું કે ધીરજ રાખ, બસ થોડી વાર વધુ.
આખરે, વધુ રાહ ન જોઈ શકતાં, કાકી હાથથી દીવાલ ફંફોસતાં ધીમે ધીમે રસોડા તરફ ગયાં. પણ થાકેલી અને ગભરાયેલી રૂપાએ તેમને પાછાં મોકલી દીધાં. "હમણાં નહીં, કાકી! હજી તો મહેમાનોએ પણ નથી જમ્યું."
કાકી શરમાતાં અને ભૂખ્યાં પોતાના ખૂણામાં પાછાં ગયાં, અને અંધારામાં બેસી રહ્યાં.
નાની લાડલીએ આ બધું જોયું. તેનું હૃદય દુખ્યું. જ્યારે તેને તેના ભાગની પૂરીઓ આપવામાં આવી, તેણે તે ન ખાધી. તેણે તેને સાચવીને મૂકી દીધી.
મોડી રાત્રે, જ્યારે મહેમાનો ગયા અને ઘર શાંત થયું, લાડલી પોતાના નાના હાથમાં પૂરીઓ લઈને ધીમેથી કાકીના ખૂણામાં ગઈ.
"કાકી," તેણે ધીમેથી કહ્યું, "મેં આ તમારા માટે રાખી હતી."
કાકીનો ચહેરો ખીલી ઊઠ્યો. તેમણે ધીમે ધીમે, એક પછી એક પૂરી ખાધી, અને નાની છોકરીને વારંવાર આશીર્વાદ આપ્યા. પણ તેમને હજી ભૂખ હતી.
"લાડલી," તેમણે ધીમેથી કહ્યું, "મને જ્યાં મહેમાનો જમ્યા ત્યાં લઈ જા. કદાચ થોડું બચ્યું હોય."
એટલે લાડલી તેમનો હાથ પકડીને આંગણામાં લઈ ગઈ, જ્યાં પતરાળાં પડ્યાં હતાં. અને કાકી તેમની વચ્ચે બેસી ગયાં, બચેલા નાના ટુકડા વીણવા લાગ્યાં.
બરાબર ત્યારે જ રૂપા જાગી અને બહાર આવી. તેણે વૃદ્ધાને બચેલાં પતરાળાં વચ્ચે બેઠેલાં જોયાં ત્યારે તેનું હૃદય ભાંગી પડ્યું.
"આપણે આ શું કર્યું?" તેણે આંખોમાં આંસુ સાથે ધીમેથી કહ્યું. "આ આનંદના દિવસે, આપણે આખા ગામને જમાડ્યું, અને આપણા ઘરનાં સૌથી વડીલ ભૂખ્યાં રહ્યાં."
રૂપાએ ઠપકો ન આપ્યો. તે રસોડામાં દોડી ગઈ અને જમણવારની દરેક સારી વાનગીથી એક તાજી થાળી ભરી: પૂરી, કચોરી, શાક અને મીઠો શીરો.
તે થાળી કાકી પાસે લાવી, તેમની બાજુમાં બેઠી, અને હળવેથી કહ્યું, "કાકી, મને માફ કરો. મહેરબાની કરીને જમો."
વૃદ્ધાએ કંઈ પૂછ્યું નહીં. તેમણે બસ જમ્યું, તેમનો ચહેરો શાંતિથી ભરેલો હતો, અને દરેક કોળિયે તેમના ધ્રૂજતા હાથ રૂપાને આશીર્વાદ આપતા રહ્યા.
લાડલી તેમની વચ્ચે બેઠી, આખરે ખુશ, પોતાનું માથું કાકીના ખભા પર ટેકવીને. તે રાત્રે રૂપાએ મનમાં એક વચન લીધું: તેમના ઘરમાં ફરી ક્યારેય કાકીને ભુલાવાશે નહીં.
શાંતિથી સૂઈ જા, નાનકડા. શાંતિથી રાહ જોનારાઓ પર તારું ધ્યાન હંમેશાં જાય, અને લાડલીની જેમ તારા નાના હાથ તેમના સુધી દયા પહોંચાડે.
લોકકથા માંથી વધુ
બાળક સાથે વિચારો
તમારા પરિવારમાં કોણ ચુપચાપ યાદ કરાવાની રાહ જોતું હશે?
સંકલ્પ: મારું ઘર એવી જગ્યા છે જ્યાં નાના-મોટા દરેક સભ્યને જોવાય છે અને પોષણ મળે છે.
આશીર્વાદ: તારા નાના હાથ હંમેશાં શાંતિથી રાહ જોનારાઓ સુધી દયા પહોંચાડે.
પાત્રો
- બૂઢી કાકી
- — સાથ ઝંખતાં વહાલાં વૃદ્ધ કાકી.
- લાડલી
- — કાકીને ક્યારેય ન ભૂલતી નાની છોકરી.
- રૂપા
- — વ્યસ્ત માતા, જેનું મન પીગળી જાય છે.
બોધ
વડીલોની કાળજી ઘરને સાચે જ સુખી બનાવે છે.
તમારા બાળકને શું કહેવું
નાનકડા, તારાં દાદા-દાદી તને પ્રેમ કરવા રાહ જોઈ રહ્યાં છે. તું હંમેશાં લાડલીની જેમ દયાથી વહેંચજે.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
લાડલીએ કાકી માટે કયું દયાળુ કામ કર્યું?
સ્રોત: મુનશી પ્રેમચંદ, ટૂંકી વાર્તા 'બૂઢી કાકી'
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગર્ભ સંવાદ — બાળક સાથે વાતો અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
બૂઢી કાકી: લાડલી અને જમણવાર વાર્તા શું શીખવે છે?
પ્રેમચંદની વાર્તા આપણને આપણા વડીલોને જોવાનું અને માન આપવાનું કહે છે, ખાસ કરીને તેમને જે હવે વધુ માગી શકતા નથી. બાળકની સાદી દયા આખા પરિવારની કરુણા જગાડે છે.