Folk Tale · વાર્તા સંગ્રહ
ગિલ્લી-દંડા: ગયા અને જૂની રમત
નાનપણમાં વાર્તા કહેનારને પોતાના ગરીબ પણ હોશિયાર મિત્ર ગયા સાથે ગિલ્લી-દંડા રમવાનું ગમે છે. વર્ષો પછી તે એક મોટો માણસ બનીને પાછો આવે છે અને ફરી રમે છે.
વાર્તાની શીખ: સાચી મિત્રતા એકબીજાને બરાબર જુએ છે.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- વાર્તા કહેનાર, ગયા
- સ્રોત ગ્રંથ
- મુનશી પ્રેમચંદ, 'ગુલ્લી ડંડા' (હિન્દી ટૂંકી વાર્તા, 1925)
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 6–10 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: લોક પરંપરાની વાર્તા
આ વાર્તા પાછળ
મુનશી પ્રેમચંદની 'ગુલ્લી ડંડા' સૌથી પ્રિય હિન્દી ટૂંકી વાર્તાઓમાંની એક છે, જે ઘણી વાર ભારતનાં શાળાપુસ્તકોમાં વંચાય છે, અને ગિલ્લી-દંડા પોતે લાકડી અને ખીલાની એક રમત છે જે આજે પણ ઉત્તર ભારતની ગામડાંની ગલીઓમાં રમાય છે. સ્પષ્ટ બોધવાળી લોકકથાઓથી અલગ, આ એક શાંત સાહિત્યિક વાર્તા છે, જે કહેવાયેલી નહીં પણ અનુભવાયેલી વાત વિશે છે: એક મોટો માણસ, હવે માનવંતો એન્જિનિયર, સમજે છે કે તેના બાળપણના મિત્ર ગયાએ તેને જીતવા દીધો, કારણ કે હવે હોદ્દો તેમની વચ્ચે ઊભો હતો. મૂળ વાર્તા ખોટની તીવ્ર લાગણી સાથે પૂરી થાય છે; આ કથા કોમળતાથી ગયાની સજ્જનતા માટે કૃતજ્ઞતા ઉમેરે છે. તે ભાવિ માતા-પિતાને એક વિચારશીલ ઇચ્છા આપે છે કે તેમનું બાળક હંમેશાં મિત્રોને બરાબરીથી મળે.
પ્રેમચંદ કોમળતાથી બતાવે છે કે દરજ્જો અને અભિમાન બાળપણના મિત્રો વચ્ચે પણ અંતર ઊભું કરી શકે છે. વાર્તા આપણને હોદ્દાની દીવાલો વગર, દિલથી દિલ બીજાને મળવાનું કહે છે.
તેના દંડામાંથી તે હાથમાંથી છોડેલા પંખીની જેમ ઊડતી.
આ વાર્તા કહેનાર જ્યારે નાનો છોકરો હતો, ત્યારે તેને એક રમત બીજી બધી કરતાં વધુ ગમતી: ગિલ્લી-દંડા.
તેના માટે ફક્ત લાકડાના બે ટુકડા જોઈએ. એક લાંબી લાકડી, દંડો, અને અણીદાર છેડાવાળો એક નાનો ટુકડો, ગિલ્લી. તમે ગિલ્લીને ટકોરો એટલે તે હવામાં ઊછળે, અને પછી તેને ફટકારીને મેદાનમાં દૂર મોકલો.
કોઈ મોંઘાં સાધનોની જરૂર નહોતી, પૈસાની જરૂર નહોતી. કોઈ પણ ઝાડ તમને દંડો આપી શકે, અને કોઈ પણ ખુલ્લી જમીન તમારું રમતનું મેદાન બની શકે.
તેનો સૌથી સારો ભેરુ ગયા નામનો છોકરો હતો. ગયા થોડો મોટો હતો, પાતળો અને ચપળ, અને તેનું હાસ્ય ખેતરોમાં ગુંજતું. તેનો પરિવાર ગરીબ હતો, પણ રમતના મેદાનમાં તે રાજા હતો.
ગયા જેવી ગિલ્લી કોઈ ફટકારી ન શકતું. તેના દંડામાંથી તે હાથમાંથી છોડેલા પંખીની જેમ ઊડતી. અને તેના જેવી ગિલ્લી કોઈ ઝીલી પણ ન શકતું.
એક સાંજે વાર્તા કહેનારે દાવ લીધો હતો, અને જ્યારે ફીલ્ડિંગનો વારો આવ્યો, ત્યારે તે ઘરે ભાગવા ગયો. ગયાએ તેનો હાથ પકડ્યો. "તેં તારો દાવ લીધો. હવે મને મારો આપ!" બાળકો કરે તેમ તેઓ ઝઘડ્યા અને ખેંચાખેંચ કરી, અને પછી સવાર સુધીમાં બધું ભૂલી ગયા.
એ સોનેરી દિવસો હતા. આકાશ વિશાળ હતું, ધૂળ હૂંફાળી હતી, અને ફક્ત આગળનો ફટકો જ મહત્ત્વનો હતો.
પછી વાર્તા કહેનારના પિતાની બદલી થઈ, અને પરિવાર દૂર જતો રહ્યો. આવજો કહેતાં તેને દુઃખ થયું, પણ થોડા સમયમાં નવી શાળાઓ, નવાં પુસ્તકો અને નવા મિત્રોથી તેના દિવસો ભરાઈ ગયા.
વર્ષો વીત્યાં. તેણે મહેનતથી ભણ્યો અને એન્જિનિયર બન્યો, એક માનવંતો અધિકારી. તે પસાર થાય ત્યારે લોકો નમતા, અને તેને સાહેબ કહેતા.
એક દિવસ તેનું કામ તેને એ જ નાના નગરમાં પાછું લાવ્યું. તે જૂની ગલીઓમાં ફર્યો, અને દરેક ખૂણો જાણે યાદો ફફડાવતો હતો.
તેણે એક ખુલ્લા મેદાનમાં થોડા છોકરાઓને ગિલ્લી-દંડા રમતા જોયા, અને તેનું દિલ ઊછળી પડ્યું. તેણે ગયા વિશે પૂછ્યું.
થોડી વારમાં એક ઊંચો માણસ આવ્યો, કામથી ખરબચડા હાથ, સાદાં કપડાં. એ ગયા હતો, જે હવે ઘોડાની સંભાળ રાખીને રોજી કમાતો સાઈસ હતો. તેણે હાથ જોડીને નમન કર્યું.
"ગયા, તને હું યાદ નથી?" વાર્તા કહેનારે પૂછ્યું. "ચાલ, આપણે ફરી ગિલ્લી-દંડા રમીએ, જૂના દિવસોની જેમ!"
ગયા ખચકાયો, પછી શરમાતાં હસ્યો, અને તેઓ નગરની બહાર એક શાંત મેદાનમાં ગયા, જ્યાં કોઈ સાહેબને બાળકોની રમત રમતા ન જુએ.
વાર્તા કહેનારે ગિલ્લી ફટકારી. તે વાંકી ગઈ. તે સહેલા ફટકા પણ ચૂક્યો. બપોરનો તડકો આકરો હતો, અને તેના ઓફિસના નરમ હાથ જલદી દુખવા લાગ્યા. તેણે પહેલાંની જેમ થોડી અંચઈ પણ કરી, એવા ફટકાનો દાવો કર્યો જે ખરેખર પડ્યો જ નહોતો.
અને ગયા, જે એક વખત જોરથી ઝઘડ્યો હોત, કંઈ ન બોલ્યો. તેણે જવા દીધું. તેણે વાર્તા કહેનારને જીતવા દીધો.
વાર્તા કહેનાર પોતાના પર ખુશ થઈને ઘરે ગયો. "મારી આવડત હજુ ગઈ નથી," તેણે વિચાર્યું.
થોડા દિવસ પછી નગરમાં એક સાચી મેચ હતી, અને વાર્તા કહેનાર જોવા ગયો. ગયા પોતાના જૂના સાથીઓ સાથે, પોતાના જેવા માણસો સાથે રમતો હતો.
હવે તે ફરી જૂનો ગયા હતો! તેના દંડામાંથી ગિલ્લી ફરી ફરી ઊંચી અને સીધી ઊડતી, મેદાનથીય દૂર પડતી. લોકોએ તાળીઓ પાડી. તેનો ચહેરો આનંદથી ચમકતો હતો.
વાર્તા કહેનાર ચૂપચાપ જોતો રહ્યો, અને ધીમે ધીમે તેનું દિલ સમજ્યું.
તે દિવસે ગયા તેની સાથે સાચું રમ્યો નહોતો. તે દયાળુ અને વિનયી હતો, પણ મિત્ર મિત્ર સાથે રમે તેમ રમ્યો નહોતો. ગરીબ માણસ અધિકારી સાથે રમે તેમ રમ્યો હતો.
વાર્તા કહેનાર દુનિયામાં મોટો થઈ ગયો હતો, પણ બંને વચ્ચે કંઈક કીમતી નાનું થઈ ગયું હતું. તેનો હોદ્દો મેદાનમાં એક અદૃશ્ય દીવાલની જેમ ઊભો હતો.
તેને દિલમાં હળવી કસક થઈ, અને સાથે ગયાની સજ્જનતા માટે શાંત કૃતજ્ઞતા પણ, જેણે એક શબ્દ બોલ્યા વગર તેનું સ્વમાન સાચવ્યું હતું.
સાંજના પ્રકાશમાં તે ધીમે ધીમે ઘરે ચાલ્યો, એ છોકરાને યાદ કરતો જેણે એક વખત તેનો હાથ પકડીને કહ્યું હતું, "હવે મને મારો દાવ આપ!"
નાનકડા, જીવન તને જ્યાં પણ લઈ જાય, તું હંમેશાં તારા મિત્રોને બરાબરીથી, દિલથી દિલ મળજે.
લોકકથા માંથી વધુ
બાળક સાથે વિચારો
બાળપણનો કયો મિત્ર હજુ તમારા દિલમાં છે, અને એ મિત્રતાને આટલી મુક્ત શાનાથી બનાવી?
સંકલ્પ: હું દરેક વ્યક્તિને ખુલ્લા, બરાબરીના દિલથી મળું છું.
આશીર્વાદ: તને એવા મિત્રો મળે જે તારી સાથે સાચું રમે, અને તું પણ હંમેશાં એવો મિત્ર બનજે.
પાત્રો
- વાર્તા કહેનાર
- — બાળપણની મિત્રતાને યાદ કરતો એક માણસ.
- ગયા
- — એક ગરીબ છોકરો જે રમતના મેદાનનો રાજા હતો.
બોધ
સાચી મિત્રતા એકબીજાને બરાબર જુએ છે.
તમારા બાળકને શું કહેવું
નાનકડા, તું દરેક મિત્રને ખુલ્લા અને પ્રામાણિક દિલથી બરાબરીનો માનજે.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
મિત્રો મોટા થયા ત્યારે રમત કેવી રીતે જુદી લાગી?
સ્રોત: મુનશી પ્રેમચંદ, 'ગુલ્લી ડંડા' (હિન્દી ટૂંકી વાર્તા, 1925)
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગર્ભ સંવાદ — બાળક સાથે વાતો અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ગિલ્લી-દંડા: ગયા અને જૂની રમત વાર્તા શું શીખવે છે?
પ્રેમચંદ કોમળતાથી બતાવે છે કે દરજ્જો અને અભિમાન બાળપણના મિત્રો વચ્ચે પણ અંતર ઊભું કરી શકે છે. વાર્તા આપણને હોદ્દાની દીવાલો વગર, દિલથી દિલ બીજાને મળવાનું કહે છે.