Garbh Katha
મફત શરૂ કરો

Folk Tale · વાર્તા સંગ્રહ

આત્મારામ: મહાદેવ અને તેનો પોપટ

વૃદ્ધ સોની મહાદેવ બધા પર બડબડે છે, પણ પોતાના પોપટ આત્મારામને ચાહે છે. પોપટની પાછળ ચાંદની રાતે વાડીમાં જઈ, તે પ્રાર્થના ગાય છે અને તેને સોનાનો ઘડો મળે છે.

વાર્તાની શીખ: આપણી પાસે જે છે તે વહેંચવાથી સૌથી ઊંડો આનંદ મળે છે.

આ વાર્તામાં

પાત્રો
મહાદેવ, આત્મારામ
સ્રોત ગ્રંથ
મુનશી પ્રેમચંદ, હિન્દી ટૂંકી વાર્તા 'આત્મારામ'
વાંચન સમય
4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)

3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 4–8 વર્ષનાં બાળકો

સ્રોત: લોક પરંપરાની વાર્તા

આ વાર્તા પાછળ

મહાન હિન્દી વાર્તાકાર મુનશી પ્રેમચંદે 'આત્મારામ' લખી, એક વૃદ્ધ ગામડાના સોની વિશે, જેની એકમાત્ર કોમળતા તેના લીલા પોપટ માટે છે. પ્રેમચંદ ઉત્તર ભારતના ગામડાંનાં રોજિંદાં પાત્રો માટે પ્રિય છે, અને આ વાર્તા તેમની હળવી વિડંબનાની કળા બતાવે છે: ભાગી ગયેલા પંખીની પાછળ ચાંદની નીચે ગવાયેલો સાદો જાપ, પસાર થતા ચોરોને પવિત્ર હાજરી લાગે છે, અને તેઓ સોનું મૂકી જાય છે. વાર્તાનો વળાંક ખજાનો નથી, પણ મહાદેવ તેનું શું કરે છે તે છે: દેવાં ચૂકવવાં અને આખા ગામને જમાડવું. આ પુનઃકથન વાર્તાનો હૂંફાળો અંત જાળવે છે. ગર્ભાવસ્થામાં તે વાંચવાથી એક શાંત વિચાર મળે છે કે એક નાના જીવ માટેનો પ્રેમ આખું હૃદય ખોલી શકે છે.

પ્રેમચંદની આ કોમળ વાર્તા બતાવે છે કે એક નાના જીવ માટેનો પ્રેમ પણ હૃદયને જીવતું રાખી શકે છે, અને કોમળ બનેલું હૃદય સહજ રીતે ઉદારતા તરફ વળે છે.

મહાદેવ બસ હસીને કહેતા કે આત્માનો આનંદ ઘરે પાછો આવ્યો છે.

વેડો નામના ગામમાં મહાદેવ નામનો એક વૃદ્ધ સોની રહેતો હતો. તે સવારથી સાંજ સુધી પોતાની નાની એરણ પર બેસીને ચાંદીના ટુકડા ટપ ટપ ટીપતો રહેતો.

મહાદેવ સહેલો માણસ નહોતો. તે દીકરાઓ પર બડબડતો, પડોશીઓ પર બડબડતો, અને પડોશીઓ પણ સામે બડબડતા.

પણ દુનિયામાં એક જીવ એવો હતો જેને તે પૂરા દિલથી ચાહતો. તે હતો એક લીલો પોપટ, જે તેની એરણ પાસે પાંજરામાં રહેતો.

રોજ સવારે કામ શરૂ કરતાં પહેલાં મહાદેવ પોપટને એક નાની પ્રાર્થના ગાઈ સંભળાવતો: "સત ગુરુ દત્ત શિવદત્ત દાતા." અને પોપટ પોતાના ચોખ્ખા, મીઠા અવાજે તે પાછી ગાતો.

પોપટનું નામ પણ હતું. મહાદેવ તેને આત્મારામ કહેતા, જેનો અર્થ થાય આત્માનો આનંદ.

જ્યારે ઘરમાં ઘોંઘાટ થતો અને દીકરાઓ નારાજ થતા, ત્યારે મહાદેવ નાના લીલા પંખીને જોતો અને ફરી શાંત થઈ જતો. પોપટ માથું નમાવીને આંખ પટપટાવતો, જાણે કહેતો હોય, "હું અહીં છું, જૂના દોસ્ત."

એક દિવસ મહાદેવ પાંજરું સાફ કરતો હતો ત્યારે નાનો દરવાજો ખૂલી ગયો. લીલા ઝબકારામાં આત્મારામ ઊડીને છાપરા પર જઈ બેઠો.

"આત્મારામ! પાછો આવ!" મહાદેવે બૂમ પાડી. તેણે ખાલી પાંજરું ઊંચું કર્યું અને બોલાવતો જ રહ્યો.

પોપટ છાપરા પરથી ઝાડ પર કૂદ્યો, અને એક ઝાડ પરથી બીજા ઝાડ પર. મહાદેવ હાથમાં પાંજરું લઈને પાછળ પાછળ ગયો, તેના વૃદ્ધ પગ બને તેટલી ઉતાવળે ચાલતા.

ગામનાં બાળકો હસતાં હસતાં તેની પાછળ દોડ્યાં. પણ મહાદેવને કોઈ પરવા નહોતી. આખો દિવસ તે ખેતરો અને ગલીઓમાં પોપટની પાછળ ફર્યો, અને છેવટે આત્મારામ ગામની બહાર એક આંબાવાડિયામાં ઊંચા ઝાડ પર બેસી ગયો.

ત્યાં સુધીમાં રાત પડી ગઈ હતી. આંબાનાં ઝાડ ઉપર રૂપેરી ચંદ્ર ઊગ્યો. થાકેલો અને ભૂખ્યો મહાદેવ ઝાડ નીચે બેસી ગયો, અને પોતાના દોસ્ત વિના ઘરે જવા તૈયાર નહોતો.

તેથી તે ધીમે ધીમે ગાવા લાગ્યો, રોજ સવારે ગાતો તેમ જ: "સત ગુરુ દત્ત શિવદત્ત દાતા." તેનો વૃદ્ધ અવાજ શાંત વાડીમાં તરતો રહ્યો.

હવે, એ જ વાડીમાં ચોરોની એક ટોળી છુપાયેલી હતી. તેઓ અંધારામાં સોનાના સિક્કાથી ભરેલો એક ઘડો દાટવા ખાડો ખોદી રહ્યા હતા.

અડધી રાતે કોઈને પવિત્ર ગીત ગાતું સાંભળીને તેઓ થંભી ગયા. "આ સમયે અહીં પ્રાર્થના કોણ ગાય છે?" તેઓ ધીમેથી બોલ્યા. "જરૂર કોઈ સંત હશે, કે પછી જંગલનો કોઈ આત્મા!"

ધ્રૂજતા ધ્રૂજતા ચોરો અંધારામાં સરકી ગયા અને પાછા ન આવ્યા, સોનાનો ઘડો ત્યાં જ મૂકીને.

મહાદેવ ગાતો રહ્યો, ગાતો રહ્યો, અને ઝાડ નીચે જ ઊંઘી ગયો. સવારે પહેલાં પંખીઓ જાગ્યાં ત્યારે તેણે આંખ ખોલી. અને ત્યાં, તેની બાજુમાં જ, સોનાથી ઝગમગતો માટીનો ભારે ઘડો પડ્યો હતો.

એ જ ક્ષણે આત્મારામ ડાળી પરથી ફફડતો નીચે આવ્યો અને સીધો પાંજરામાં કૂદી ગયો. "સત ગુરુ દત્ત શિવદત્ત દાતા!" પોપટે ગાયું.

મહાદેવ મોટેથી હસી પડ્યો. એક હાથમાં પાંજરું અને બગલમાં ઘડો લઈને તે ગાતા હૃદયે ઘરે ચાલ્યો.

પણ તેની અંદર કંઈક અદ્ભુત બન્યું હતું. ચાંદની નીચેની રાત, પ્રાર્થના અને વફાદાર નાના પોપટે તેના બડબડતા હૃદયને કોમળ બનાવી દીધું હતું.

તેણે સોનું છુપાવ્યું નહીં. તેના બદલે તેણે જૂનું દરેક દેવું ચૂકવી દીધું. બારણે આવતા ભૂખ્યાને જમાડ્યા. જે બાળકો તેના પર હસ્યાં હતાં તેમને મીઠાઈ આપી, અને હવે તેઓ તેની સાથે હસતાં.

તેણે આખા ગામ માટે મોટું જમણ રાખ્યું, અને જે લોકો વર્ષોથી તેની સાથે બોલ્યા નહોતા તેઓ પણ આવીને હસતાં હસતાં તેની બાજુમાં બેઠા.

અને રોજ સવારે, બીજું કંઈ પણ કરતાં પહેલાં, મહાદેવ પાંજરા પાસે બેસીને આત્મારામ સાથે ગાતો: "સત ગુરુ દત્ત શિવદત્ત દાતા."

વેડો ગામના લોકો કહેતા કે વૃદ્ધ સોની હવે નવો માણસ બની ગયો છે. મહાદેવ બસ હસીને કહેતા કે આત્માનો આનંદ ઘરે પાછો આવ્યો છે.

શાંતિથી સૂઈ જા, નાના બાળ. તારા આત્માનો આનંદ હંમેશાં ઘરનો રસ્તો શોધી લે, અને તારું હૃદય જીવનભર ખુલ્લું અને ઉદાર રહે.

આગળની વાર્તા વાંચો →ગાંધીજીનું બીજું ચંપલ

લોકકથા માંથી વધુ

બાળક સાથે વિચારો

તમારા જીવનનો કયો નાનો, વફાદાર આનંદ તમારા હૃદયને કોમળ રાખે છે?

સંકલ્પ: મારા નાના બાળને ઉદરમાં રાખતાં, મારું હૃદય દરરોજ વધુ કોમળ અને ઉદાર બને છે.

આશીર્વાદ: તમારા આત્માનો આનંદ હંમેશાં તમારી પાસે ઘરે પાછો આવે.

પાત્રો

મહાદેવ
— એક ચીડિયો સોની, જેનું હૃદય ઉદાર બને છે.
આત્મારામ
— એક લીલો પોપટ, જે ગાય છે અને રસ્તો બતાવે છે.

બોધ

આપણી પાસે જે છે તે વહેંચવાથી સૌથી ઊંડો આનંદ મળે છે.

તમારા બાળકને શું કહેવું

નાના બાળ, તારું હૃદય હંમેશાં ખુલ્લું અને ઉદાર રહે, સૌ સાથે વહેંચેલા ગીત જેવું.

મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો

મહાદેવે આખા ગામને કેવી રીતે ખુશ કર્યું?

સ્રોત: મુનશી પ્રેમચંદ, હિન્દી ટૂંકી વાર્તા 'આત્મારામ'

આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગર્ભ સંવાદ — બાળક સાથે વાતો અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.

સંબંધિત વાર્તાઓ

  • બૂઢી કાકી: લાડલી અને જમણવાર

    મળતી આવતી વાર્તા

    પ્રેમચંદની વાર્તા આપણને આપણા વડીલોને જોવાનું અને માન આપવાનું કહે છે, ખાસ કરીને તેમને જે હવે વધુ માગી શકતા નથી. બાળકની સાદી દયા આખા પરિવારની કરુણા જગાડે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

આત્મારામ: મહાદેવ અને તેનો પોપટ વાર્તા શું શીખવે છે?

પ્રેમચંદની આ કોમળ વાર્તા બતાવે છે કે એક નાના જીવ માટેનો પ્રેમ પણ હૃદયને જીવતું રાખી શકે છે, અને કોમળ બનેલું હૃદય સહજ રીતે ઉદારતા તરફ વળે છે.

બધી ગુજરાતી વાર્તાઓ →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंमराठीत वाचा

કોઈ સગર્ભાને મોકલો