Garbh Katha
મફત શરૂ કરો

Saints & Scientists · વાર્તા સંગ્રહ

ગંગા કિનારે બિસ્મિલ્લાહ ખાનની શરણાઈ

ડુમરાંવનો એક છોકરો કાકા પાસે શરણાઈ શીખવા વારાણસી આવે છે. રોજ પરોઢે તે ગંગા કિનારે રિયાઝ કરે છે, જ્યાં સુધી તેના સૂર નદીના પથ્થર જેવા સુંવાળા ન બને.

વાર્તાની શીખ: રોજનો ધીરજભર્યો અભ્યાસ નાના અવાજને સુંદર સંગીતમાં બદલે છે.

આ વાર્તામાં

પાત્રો
બિસ્મિલ્લાહ ખાન, અલી બક્ષ
સ્રોત ગ્રંથ
ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન (1916–2006)નું દસ્તાવેજી જીવન
વાંચન સમય
4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)

3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 4–10 વર્ષનાં બાળકો

સ્રોત: સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો પરંપરાની વાર્તા

આ વાર્તા પાછળ

ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાનનું જીવન સારી રીતે નોંધાયેલું છે: 1916માં બિહારના ડુમરાંવમાં જન્મ, વારાણસીમાં કાશી વિશ્વનાથમાં વગાડતા કાકા અલી બક્ષ પાસે તાલીમ, અને બાલાજી મંદિર પાસેના ઘાટ પર રિયાઝ. તેમણે 15 ઑગસ્ટ 1947ના દિવસે લાલ કિલ્લા પર વગાડ્યું અને પછી ભારત રત્ન મેળવ્યો. તેઓ વિદેશમાં વસવાની ના પાડવા માટે જાણીતા છે, કારણ કે તેઓ ગંગાને સાથે લઈ જઈ શકે તેમ નહોતા. આ પુનઃકથનની ખાસિયત એ છે કે તે સંગીતકારના રિયાઝને નદીના વહેણ જેવો ગણે છે: ધીમા શ્વાસ અને ધીરજભરી પરોઢો એવો અવાજ ઘડે છે જે ભારતભરમાં લગ્ન અને તહેવારોમાં સંભળાય છે. તેની સ્થિર લય ગર્ભાવસ્થાને અનુકૂળ છે, વિકાસની એ ઋતુ જે પણ એક એક કોમળ સૂરે ખીલે છે.

બિસ્મિલ્લાહ ખાન બતાવે છે કે નિપુણતા ધીમા, રોજિંદા રિયાઝ અને શાંત હૃદયથી ખીલે છે. વારાણસી અને તેની નદી માટેનો તેમનો પ્રેમ યાદ અપાવે છે કે ઘર અને પોતીકાપણું ધન કરતાં વધુ મહત્ત્વનાં હોઈ શકે.

અવાજને જબરદસ્તી ન કર. તેને આવવા દે, જેમ નદી આવે છે.

1916ના વર્ષમાં, બિહારના ડુમરાંવ નામના નાના નગરમાં, સંગીતકારોના એક પરિવારમાં એક બાળકનો જન્મ થયો. તેના દાદા, પિતા અને કાકાઓ બધા શરણાઈ વગાડતા, લાકડાની એક પાતળી વાંસળી જેવું વાદ્ય, જેનો અવાજ મીઠો અને ગાતો હોય છે.

આ છોકરો એક દિવસ આખી દુનિયામાં બિસ્મિલ્લાહ ખાન તરીકે ઓળખાવાનો હતો.

તે હજી ખૂબ નાનો હતો ત્યારે તેને પ્રાચીન શહેર વારાણસી લઈ જવાયો, જ્યાં ગંગા નદી પહોળી અને ધીમી વહે છે, અને જ્યાં સવારથી રાત સુધી મંદિરોના ઘંટ વાગતા રહે છે.

ત્યાં તેના કાકા અલી બક્ષ રહેતા, જે કાશી વિશ્વનાથના મોટા મંદિરમાં શરણાઈ વગાડતા. લોકો કહેતા કે અલી બક્ષ વગાડે ત્યારે મંદિરના છાપરા પરનાં કબૂતર પણ શાંત થઈને સાંભળતાં.

નાનો છોકરો કાકાની પાછળ બધે જતો. તેઓ વગાડતા ત્યારે તે પાસે બેસતો, આંખો પહોળી કરીને, નાના હાથ ખોળામાં જોડીને.

એક દિવસ કાકાએ તેના હાથમાં શરણાઈ મૂકી. "ધીમે શ્વાસ લે," તેમણે કહ્યું. "અવાજને જબરદસ્તી ન કર. તેને આવવા દે, જેમ નદી આવે છે."

પહેલા સૂર ચીંચીં અને ડગમગતા હતા. છોકરો હસી પડ્યો, અને કાકા પણ તેની સાથે હસ્યા. "દરેક મોટી નદી એક નાના ઝરણાથી શરૂ થાય છે," અલી બક્ષે કહ્યું. "રિયાઝ કર, અને તે મોટું થશે."

તેથી છોકરો દિવસે દિવસે, ખુશ હૃદયે રિયાઝ કરતો રહ્યો.

રોજ સવારે, સૂર્યોદયના ઘણા પહેલાં, તે ઘાટનાં પથ્થરનાં પગથિયાં ઊતરીને ગંગાના કિનારે જતો. હવા ઠંડી હતી. પાણી પર ધુમ્મસ નરમ સફેદ શાલની જેમ તરતું.

તે ઘણી વાર નદી પાસેના નાના બાલાજી મંદિર પાસે બેસતો, જ્યાં તે કલાકો સુધી શાંતિથી રિયાઝ કરી શકતો.

આકાશ રાખોડીમાંથી ગુલાબી અને પછી સોનેરી થતું ત્યારે છોકરો વગાડતો. તે એ જ સૂર ફરી ફરી વગાડતો, જ્યાં સુધી તે નદીના પથ્થરો જેવા સુંવાળા અને ગોળ ન બને.

પાસેથી પસાર થતા નાવિકો સાંભળવા માટે હલેસાં ધીમાં કરતા. ધોબીઓ પગથિયાં પર થોભી જતા. પ્રાર્થનામાં આંખો બંધ કરીને બેઠેલા એક વૃદ્ધ પૂજારી આંખો ખોલ્યા વિના જ હસી પડતા.

છોકરો શીખ્યો કે સંગીત ફક્ત આંગળીઓમાં નથી. તે શ્વાસમાં છે, હૃદયમાં છે, અને સૂરો વચ્ચેના શાંત શ્રવણમાં છે.

વર્ષો વીત્યાં, અને છોકરો યુવાન બન્યો. હવે તેની શરણાઈ પરોઢના પંખી જેવી, પાંદડાં પરના વરસાદ જેવી, બાળકને ગણગણીને સુવાડતી મા જેવી ગાતી.

લોકો તેમને ઉસ્તાદ કહેવા લાગ્યા, જેનો અર્થ થાય ગુરુ. છતાં તેઓ સાદા જ રહ્યા. તેઓ વારાણસીમાં એક સાધારણ ઘરમાં રહેતા, સાદું ભોજન લેતા, અને સૌને હૂંફથી મળતા.

તેમને ગંગા ગમતી, મંદિરો ગમતાં, અને પોતાની નમાઝ પણ ગમતી. તેમના માટે સંગીત પ્રાર્થનાનો એક રસ્તો હતું, અને દરેક અવાજ ભગવાનને આપેલી ભેટ હતો.

15 ઑગસ્ટ, 1947ના દિવસે, જ્યારે ભારત એક સ્વતંત્ર દેશ તરીકે જાગ્યું, ત્યારે બિસ્મિલ્લાહ ખાનને દિલ્હીના લાલ કિલ્લા પર શરણાઈ વગાડવા બોલાવવામાં આવ્યા. તેમના મીઠા સૂર ભીડ પર તરતા રહ્યા, આખા દેશની નવી સવારનું સ્વાગત કરતા.

પછી તેમણે દુનિયાભરના ઘણા મોટા સભાગૃહોમાં વગાડ્યું. તેમને ઘણાં સન્માન મળ્યાં, અને 2001માં તેમને ભારતનું સર્વોચ્ચ સન્માન ભારત રત્ન મળ્યું.

એક વાર દૂરના એક દેશના લોકોએ તેમને ત્યાં આવીને રહેવા આમંત્રણ આપ્યું. તેમણે સુંદર ઘર અને દરેક સગવડનું વચન આપ્યું.

ઉસ્તાદે હસીને પૂછ્યું, "શું તમે મારી ગંગાને પણ ત્યાં લઈ આવશો? વારાણસીનાં મંદિરો અને સવારના ઘંટ પણ લઈ આવશો?"

અલબત્ત, કોઈ નદીને દરિયાપાર લઈ જઈ શકે નહીં. તેથી તેઓ પોતાના વહાલા શહેરમાં જ ખુશીથી રહ્યા.

તેઓ નેવું વર્ષના થયા ત્યાં સુધી વહેલા ઊઠતા રહ્યા, નદીને ચાહતા રહ્યા, અને પોતાની શરણાઈના કોમળ અવાજમાં શાંતિ શોધતા રહ્યા.

આજે પણ ભારતમાં લગ્ન શરૂ થાય ત્યારે ઘણી વાર શરણાઈ વાગે છે, અને ઘણા લોકો એ છોકરાને યાદ કરે છે જે રોજ પરોઢે ગંગા કિનારે રિયાઝ કરતો.

તો હવે આરામ કર, નાના બાળ, પરોઢની શાંત નદીની જેમ. ધીમે અને હળવેથી શ્વાસ લે, અને તારું પોતાનું મીઠું સંગીત એક એક કોમળ સૂરે ખીલવા દે.

આગળની વાર્તા વાંચો →વાસુકીની સોય અને પાણીની વાટકી

સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો માંથી વધુ

બાળક સાથે વિચારો

કયો નાનો રોજિંદો અભ્યાસ તમને શાંતિ આપે છે, જેમ નદી કિનારે પરોઢનું સંગીત નાના બિસ્મિલ્લાહને શાંત કરતું?

સંકલ્પ: હું ધીમે શ્વાસ લઉં છું, અને સારી વસ્તુઓને નદીની જેમ મારી પાસે આવવા દઉં છું.

આશીર્વાદ: તમારો શ્વાસ કોમળ રહે અને તમારું હૃદય સંગીતથી ભરેલું રહે.

પાત્રો

બિસ્મિલ્લાહ ખાન
— એક ધીરજવાન છોકરો, જેનું સંગીત પ્રાર્થના બને છે.
અલી બક્ષ
— એક કોમળ કાકા અને ગુરુ, જે કહે છે, ધીમે શ્વાસ લે.

બોધ

રોજનો ધીરજભર્યો અભ્યાસ નાના અવાજને સુંદર સંગીતમાં બદલે છે.

તમારા બાળકને શું કહેવું

નાના બાળ, મારી સાથે ધીમે શ્વાસ લે, વહેતી નદીની જેમ. તારું જીવન સંગીતથી ભરેલું રહે.

મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો

બિસ્મિલ્લાહ ખાનની જેમ, તને રોજ શું શીખવું ગમશે?

સ્રોત: ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન (1916–2006)નું દસ્તાવેજી જીવન

આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા થોડી મિનિટ ધ્યાન અને શ્વાસ અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ગંગા કિનારે બિસ્મિલ્લાહ ખાનની શરણાઈ વાર્તા શું શીખવે છે?

બિસ્મિલ્લાહ ખાન બતાવે છે કે નિપુણતા ધીમા, રોજિંદા રિયાઝ અને શાંત હૃદયથી ખીલે છે. વારાણસી અને તેની નદી માટેનો તેમનો પ્રેમ યાદ અપાવે છે કે ઘર અને પોતીકાપણું ધન કરતાં વધુ મહત્ત્વનાં હોઈ શકે.

બધી ગુજરાતી વાર્તાઓ →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंमराठीत वाचा

કોઈ સગર્ભાને મોકલો