Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Saints & Scientists · गोष्ट संग्रह

गंगेकाठची बिस्मिल्ला खान यांची सनई

डुमरावचा एक मुलगा काकांकडून सनई शिकायला वाराणसीला येतो. रोज पहाटे तो गंगेकाठी रियाज करतो, जोपर्यंत त्याचे सूर नदीतल्या गोट्यांसारखे गुळगुळीत होत नाहीत.

गोष्टीचे तात्पर्य: रोजचा संयमी रियाज छोट्या सुरांचे सुंदर संगीतात रूपांतर करतो.

या गोष्टीत

पात्रे
बिस्मिल्ला खान, अली बक्श
मूळ ग्रंथ
उस्ताद बिस्मिल्ला खान (१९१६–२००६) यांचे नोंदलेले जीवन
वाचनाचा वेळ
3 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 4–10 वर्षांची मुले

स्रोत: संत आणि वैज्ञानिक परंपरेतील कथा

या गोष्टीमागे

उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांचे आयुष्य चांगले नोंदलेले आहे: १९१६ साली बिहारमधल्या डुमराव येथे जन्म, काशी विश्वनाथ मंदिरात वाजवणारे काका अली बक्श यांच्याकडे वाराणसीत शिक्षण, आणि बालाजी मंदिराजवळच्या घाटांवर रियाज. त्यांनी १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी लाल किल्ल्यावर वाजवले आणि पुढे त्यांना भारतरत्न मिळाले. गंगा सोबत नेता येणार नाही म्हणून परदेशी स्थायिक होण्यास त्यांनी नकार दिला, यासाठी ते सर्वत्र आठवले जातात. हे पुनर्कथन एका संगीतकाराच्या रियाजाला नदीच्या प्रवाहासारखे पाहते — संथ श्वास आणि संयमी पहाटा, ज्यातून भारतभर लग्नांत आणि सणांत ऐकू येणारा आवाज घडला. त्याची स्थिर लय गर्भारपणाला शोभते, कारण वाढीचा हा काळही एकेका मृदू सुराने उलगडत जातो.

बिस्मिल्ला खान दाखवतात की प्रावीण्य संथ, रोजच्या रियाजातून आणि शांत मनातून वाढते. वाराणसी आणि तिच्या नदीवरचे त्यांचे प्रेम आठवण करून देते की घर आणि आपलेपणा संपत्तीपेक्षाही महत्त्वाचे असू शकतात.

आवाजावर जोर करू नकोस. तो येऊ दे, जशी नदी येते तसा.

१९१६ साली बिहारमधल्या डुमराव नावाच्या छोट्या गावात संगीतकारांच्या एका कुटुंबात एका मुलाचा जन्म झाला. त्याचे आजोबा, वडील आणि काका सगळे सनई वाजवायचे, गोड, गाणाऱ्या आवाजाची एक सडपातळ लाकडी पुंगी.

हाच मुलगा पुढे संपूर्ण जगात बिस्मिल्ला खान म्हणून ओळखला जाणार होता.

तो अगदी लहान असतानाच त्याला प्राचीन वाराणसी शहरात नेण्यात आले, जिथे गंगा नदी रुंद आणि संथ वाहते, आणि जिथे सकाळपासून रात्रीपर्यंत मंदिरांच्या घंटा वाजत असतात.

तिथे त्याचे काका अली बक्श राहत होते, जे काशी विश्वनाथाच्या मोठ्या मंदिरात सनई वाजवायचे. लोक म्हणायचे की अली बक्श वाजवायचे तेव्हा मंदिराच्या छपरावरची कबुतरेसुद्धा ऐकण्यासाठी शांत व्हायची.

तो छोटा मुलगा सगळीकडे काकांच्या मागे मागे जायचा. ते वाजवत असताना तो त्यांच्या शेजारी बसायचा, डोळे विस्फारून, छोटे हात मांडीवर जोडून.

एके दिवशी काकांनी त्याच्या हातात सनई दिली. "हळू श्वास घे," ते म्हणाले. "आवाजावर जोर करू नकोस. तो येऊ दे, जशी नदी येते तसा."

पहिले सूर किरकिरे आणि डगमगते होते. मुलगा हसला, आणि काकाही त्याच्यासोबत हसले. "प्रत्येक मोठी नदी एका छोट्या ओढ्यापासून सुरू होते," अली बक्श म्हणाले. "रियाज कर, आणि ती वाढेल."

म्हणून तो मुलगा आनंदी मनाने रोज रियाज करू लागला.

रोज सकाळी, सूर्योदयाच्या खूप आधी, तो घाटांच्या दगडी पायऱ्या उतरून गंगेच्या काठापर्यंत जायचा. हवा थंड असायची. मऊ पांढऱ्या शालीसारखे धुके पाण्यावर तरंगत असायचे.

तो बहुधा नदीकाठच्या छोट्या बालाजी मंदिराजवळ बसायचा, जिथे तो तासन्तास शांतपणे रियाज करू शकायचा.

आकाश राखाडीतून गुलाबी आणि मग सोनेरी होत असताना मुलगा वाजवायचा. तो तेच सूर पुन्हा पुन्हा वाजवायचा, जोपर्यंत ते नदीतल्या गोट्यांसारखे गुळगुळीत आणि गोल होत नसत.

जवळून जाणारे नावाडी ऐकण्यासाठी आपली वल्ही हळू करायचे. पायऱ्यांवरचे धोबी थांबायचे. डोळे मिटून प्रार्थना करणारे एक म्हातारे पुजारी डोळे न उघडताच हसायचे.

मुलगा शिकला की संगीत फक्त बोटांत नसते. ते श्वासात असते, मनात असते, आणि सुरांमधल्या शांत ऐकण्यात असते.

वर्षे गेली, आणि मुलगा तरुण झाला. त्याची सनई आता पहाटेच्या पक्ष्यासारखी, पानांवरच्या पावसासारखी, बाळासाठी गुणगुणणाऱ्या आईसारखी गाऊ लागली.

लोक त्याला उस्ताद म्हणू लागले, म्हणजे गुरू, कलेतला निष्णात. तरीही तो साधाच राहिला. तो वाराणसीत एका साध्या घरात राहायचा, साधे अन्न खायचा, आणि सगळ्यांना प्रेमाने भेटायचा.

त्याचे गंगेवर प्रेम होते, मंदिरांवर प्रेम होते, आणि स्वतःच्या प्रार्थनांवरही प्रेम होते. त्याच्यासाठी संगीत ही प्रार्थनेची एक वाट होती, आणि प्रत्येक सूर देवाला दिलेली भेट होता.

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी, भारत स्वतंत्र देश म्हणून जागा झाला, तेव्हा बिस्मिल्ला खान यांना दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर सनई वाजवण्यासाठी बोलावले गेले. त्यांचे गोड सूर गर्दीवर तरंगत गेले, संपूर्ण देशाच्या नव्या सकाळचे स्वागत करत.

पुढे त्यांनी जगभरातल्या अनेक मोठ्या सभागृहांत वाजवले. त्यांना अनेक सन्मान मिळाले, आणि २००१ साली त्यांना भारताचा सर्वोच्च पुरस्कार, भारतरत्न, मिळाला.

एकदा एका दूरच्या देशातल्या लोकांनी त्यांना तिथे येऊन राहायचे आमंत्रण दिले. त्यांनी सुंदर घर आणि सगळ्या सुखसोयींचे वचन दिले.

उस्ताद हसले आणि त्यांनी विचारले, "माझी गंगाही तुम्ही तिथे आणाल का? वाराणसीची मंदिरे आणि सकाळच्या घंटा आणाल का?"

अर्थातच, कोणीही एखादी नदी समुद्रापार नेऊ शकत नव्हते. म्हणून ते आपल्या लाडक्या शहरातच आनंदाने राहिले.

ते नव्वद वर्षांचे होईपर्यंत जगले, तरीही पहाटे उठत, तरीही नदीवर प्रेम करत, तरीही आपल्या सनईच्या मृदू आवाजात शांती शोधत.

आजही भारतात लग्न सुरू होते, तेव्हा बहुधा सनई वाजते, आणि अनेकांना रोज पहाटे गंगेकाठी रियाज करणारा तो मुलगा आठवतो.

तर आता विश्रांती घे, बाळा, पहाटेच्या शांत नदीसारखी. हळू आणि मृदू श्वास घे, आणि तुझे स्वतःचे गोड संगीत एकेका मृदू सुराने वाढू दे.

पुढची गोष्ट वाचा →वासुकीची सुई आणि पाण्याची वाटी

संत आणि वैज्ञानिक मधील आणखी

बाळासोबत विचार करा

नदीकाठच्या पहाटेच्या संगीताने छोट्या बिस्मिल्लाला शांत केले, तसा कोणता छोटा रोजचा सराव तुम्हाला शांती देतो?

संकल्प: मी हळू श्वास घेते, आणि चांगल्या गोष्टी नदीसारख्या माझ्याकडे येऊ देते.

आशीर्वाद: तुझा श्वास मृदू असो आणि तुझे मन संगीताने भरलेले असो.

पात्रे

बिस्मिल्ला खान
— एक संयमी मुलगा, ज्याचे संगीत प्रार्थना बनते.
अली बक्श
— "हळू श्वास घे" असे सांगणारे प्रेमळ काका आणि गुरू.

बोध

रोजचा संयमी रियाज छोट्या सुरांचे सुंदर संगीतात रूपांतर करतो.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

बाळा, वाहत्या नदीसारखा माझ्यासोबत हळू श्वास घे. तुझे आयुष्य संगीताने भरलेले असो.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

बिस्मिल्ला खानांसारखा तुला रोज कशाचा सराव करायला आवडेल?

स्रोत: उस्ताद बिस्मिल्ला खान (१९१६–२००६) यांचे नोंदलेले जीवन

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी काही मिनिटे ध्यान आणि श्वसन करून पाहा आणि गर्भावस्था आहार तक्ता वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

गंगेकाठची बिस्मिल्ला खान यांची सनई ही गोष्ट काय शिकवते?

बिस्मिल्ला खान दाखवतात की प्रावीण्य संथ, रोजच्या रियाजातून आणि शांत मनातून वाढते. वाराणसी आणि तिच्या नदीवरचे त्यांचे प्रेम आठवण करून देते की घर आणि आपलेपणा संपत्तीपेक्षाही महत्त्वाचे असू शकतात.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा