Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Puranas · गोष्ट संग्रह

बालाकी आणि राजा अजातशत्रू

गर्विष्ठ विद्वान बालाकी राजा अजातशत्रूला सर्वोच्च सत्य शिकवायची तयारी दाखवतो. एकेक करून त्याची उत्तरं संपतात, आणि तो नम्रपणे राजाचा शिष्य व्हायची विनंती करतो.

गोष्टीचे तात्पर्य: विचारण्याइतके नम्र होतो, तेव्हाच खरं शिक्षण सुरू होतं.

या गोष्टीत

पात्रे
गार्ग्य बालाकी, राजा अजातशत्रू
मूळ ग्रंथ
उपनिषदे
वाचनाचा वेळ
4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 5–10 वर्षांची मुले

स्रोत: उपनिषदे · पारंपरिक पुनर्कथन

या गोष्टीमागे

हा संवाद बृहदारण्यक उपनिषदाच्या दुसऱ्या अध्यायाची सुरुवात करतो आणि कौषीतकी उपनिषदातही पुन्हा येतो; भारतीय तत्त्वज्ञानातल्या सर्वात जुन्या शिकवणुकीच्या गोष्टींपैकी ही एक आहे. अपेक्षित भूमिका उलट्या करणं हे तिचं वेगळेपण आहे: एक विद्वान ब्राह्मण राजाचा शिष्य होतो, आणि धडा वादविवादाने नव्हे, तर झोपलेल्या माणसाला हळुवार जागं करून दिला जातो. उपनिषदातली स्वतःची चित्रं, गाढ झोपेत घरी गोळा होणारी इंद्रियं आणि कोळ्याच्या धाग्यासारखं किंवा अग्नीतल्या ठिणग्यांसारखं प्रकट होणारं जीवन, इथे जपली आहेत. तिची शांतता आणि हृदयाच्या शांत आकाशातल्या विश्रांतीचं चित्र यांमुळे गर्भावस्थेत झोपताना वाचायला ही सुंदर गोष्ट आहे.

शिष्य व्हायची बालाकीची तयारी दाखवते की नम्रता खऱ्या शिक्षणाचं दार उघडते. गाढ झोपेबद्दलचा राजाचा सौम्य धडा विश्रांतीचं एक सुखद चित्र देतो, हृदयात घरी परत येण्याचं.

तो हृदयातल्या आकाशात विसावतो, शांत आणि पूर्ण.

प्राचीन काशी नगरीत, विशाल गंगा नदीच्या काठी, अजातशत्रू नावाचा एक ज्ञानी आणि सौम्य राजा राहत होता. त्याच्या नावाचा अर्थ आहे "ज्याला कोणी शत्रू नाही," आणि ते त्याला शोभून दिसे, कारण सगळेच त्याच्यावर प्रेम करत.

त्या काळी गार्ग्य बालाकी नावाचा एक विद्वानही होता. त्याने अनेक ग्रंथ अभ्यासले होते आणि अनेक श्लोक त्याला तोंडपाठ होते. तो हुशार होता, पण थोडा गर्विष्ठही होता.

एके दिवशी बालाकी राजदरबारात आला आणि जाहीर केलं, "हे राजा, मी तुला सर्वोच्च सत्य शिकवीन!"

राजा अजातशत्रूला खूप आनंद झाला. "अशा शिकवणीसाठी मी तुम्हाला हजार गायी देईन," तो प्रेमाने म्हणाला. "कृपया, सुरुवात करा."

बालाकी ताठ उभा राहिला. "सूर्यातला तेजस्वी पुरुष," तो म्हणाला, "त्यालाच मी सर्वोच्च सत्य मानून पूजतो."

राजा प्रेमळपणे हसला. "कृपया मला त्याबद्दल सांगू नका. सूर्यातल्या त्या पुरुषाला मी आधीच तेजस्वी, महान आणि सर्व प्राण्यांचा मुकुट मानून सन्मान देतो."

बालाकीने पुन्हा प्रयत्न केला. "मग चंद्रातला पुरुष. तोच सर्वोच्च आहे."

"तोही मला माहीत आहे," राजा हळुवारपणे म्हणाला. "आपल्याला शीतलता आणि शांती देणारा महान सौम्य राजा म्हणून मी चंद्राचा सन्मान करतो."

"विजेतला पुरुष!" बालाकी म्हणाला. "आकाशातला पुरुष! वाऱ्यातला! अग्नीतला! पाण्यातला!" एकेक करून त्याने सगळ्यांची नावं घेतली.

आणि प्रत्येक वेळी राजा शांतपणे उत्तर देई, "हो, त्याचाही मी सन्मान करतो, आणि त्याचं स्थान मला माहीत आहे. पण ते सर्वोच्च नाही."

शेवटी बालाकीकडे बोलायला काहीच उरलं नाही. तो दरबाराच्या मधोमध गप्प उभा राहिला. त्याचा चेहरा गुलाबी झाला, आणि त्याने आपल्या पायांकडे खाली पाहिलं.

"एवढंच?" राजाने अगदी प्रेमाने विचारलं.

"एवढंच," बालाकी हळूच म्हणाला.

"तर फक्त एवढ्याने," राजा म्हणाला, "सर्वोच्च सत्य जाणता येत नाही."

बालाकी क्षणभर शांत राहिला. मग त्याच्या मनात काहीतरी अद्भुत घडलं. उन्हात लोणी वितळावं तसा त्याचा गर्व वितळून गेला. त्याने हात जोडले आणि म्हणाला, "तर कृपया, हे राजा, मला तुमचा शिष्य म्हणून येऊ द्या."

राजाचं मन भरून आलं. "विद्वान ब्राह्मणाने राजाकडे शिकायला येणं, ही नेहमीची रीत नाही," तो म्हणाला. "पण तुम्ही इतक्या नम्रपणे विचारता आहात, म्हणून मी आनंदाने दाखवतो."

त्याने मित्रासारखा बालाकीचा हात धरला आणि त्याला दरबारातून बाहेर नेलं. ते महालातून चालत एका शांत खोलीत आले, जिथे एक माणूस चटईवर गाढ झोपला होता.

राजाने झोपलेल्या माणसाला अनेक मोठमोठ्या नावांनी हाक मारली. "हे महान! हे शुभ्र वस्त्रातल्या तेजस्वी! हे राजा सोम!" पण तो माणूस हलला नाही. तो शांतपणे झोपतच राहिला.

मग राजाने त्याच्या खांद्याला हळूच स्पर्श केला. त्या माणसाने डोळे मिचकावले, जांभई दिली, आळस झटकला आणि डोळे चोळत उठून बसला. राजा त्याच्याकडे पाहून प्रेमाने हसला आणि त्याला पुन्हा विश्रांती घेऊ दिली.

मग राजा बालाकीकडे वळला. "मला सांगा," तो म्हणाला. "हा माणूस एवढा गाढ झोपला होता, तेव्हा जाणणारा कुठे होता? त्याची जाणीव कुठे गेली होती? आणि ती कुठून परत आली?"

बालाकीने खूप विचार केला, पण त्याला माहीत नव्हतं.

"माणूस गाढ झोपतो, स्वप्नही न पाहता," राजा म्हणाला, "तेव्हा जाणणारा सगळ्या इंद्रियांना आत गोळा करतो, जशी आई संध्याकाळी आपल्या मुलांना घरी गोळा करते. तो हृदयातल्या आकाशात विसावतो, शांत आणि पूर्ण."

"आणि माणूस जागा होतो, तेव्हा सगळं पुन्हा त्या आतल्या जागेतून बाहेर येतं. जसा कोळी आपला धागा सोडतो, आणि जशा अग्नीतून छोट्या ठिणग्या उडतात, तशी सगळी इंद्रियं आणि सगळी जगं त्या एका आतल्या आत्म्यातून प्रकट होतात."

"तो आत्मा सत्याचंही सत्य आहे. तो सूर्यात, चंद्रात आणि वाऱ्यात आहे, हो, पण तो इथेही आहे, प्रत्येक झोपलेल्या बाळाच्या हृदयात."

बालाकीने वाकून नमस्कार केला. तो शिकवायला आला होता, आणि त्याऐवजी शिकला, आणि त्याला त्याचं जराही वाईट वाटलं नाही. त्याचं मन हलकं आणि नवं वाटत होतं.

त्या दिवसापासून तो आणि राजा चांगले मित्र झाले. संध्याकाळी नदीकाठी दिवे लागत असताना ते अनेकदा गंगेकाठी एकत्र बसून हळूहळू गप्पा मारत.

बाळा, आज रात्री तू झोपशील, तेव्हा तुझं सगळं काही हळुवारपणे तुझ्या हृदयाच्या शांततेत घरी परत येईल, आणि तू पुन्हा ताजंतवानं, तेजस्वी होऊन जागं होशील.

पुढची गोष्ट वाचा →नारद आणि तेलाचे मडके

पुराण मधील आणखी

बाळासोबत विचार करा

ज्याच्याकडून शिकायची अपेक्षा नव्हती, अशा कोणाकडून तुम्ही शेवटचं केव्हा काहीतरी शिकलात?

संकल्प: मी विश्रांती घेते, तेव्हा माझ्या हृदयातल्या शांत जागी घरी परत येते.

आशीर्वाद: तू शिकण्याइतका नेहमी नम्र राहो, आणि तुझी झोप गाढ, गोड आणि ताजंतवानं करणारी असो.

पात्रे

गार्ग्य बालाकी
— नम्र व्हायला शिकणारा एक विद्वान.
राजा अजातशत्रू
— मित्रासारखं शिकवणारा काशीचा सौम्य राजा.

बोध

विचारण्याइतके नम्र होतो, तेव्हाच खरं शिक्षण सुरू होतं.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

बाळा, तू नेहमी जिज्ञासू राहो, आणि नवं काही शिकायला कधीच गर्व आड येऊ नये.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

उत्तरं संपल्यावर बालाकीने काय केलं?

स्रोत: बृहदारण्यक उपनिषद 2.1; तसेच कौषीतकी उपनिषद 4

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गायत्री मंत्र जप करून पाहा आणि गर्भावस्था आहार तक्ता वाचा.

संबंधित गोष्टी

  • सावित्रीचा सूर्योदय · दिवस 23

    तेच मूल्य

    परंपरा सावित्रीला शांत, स्वच्छ मनाच्या प्रेमाचे चित्र मानते, आणि तिच्या स्मरणार्थ आजही वटसावित्रीचे व्रत केले जाते. आईच्या शांततेवरील संशोधन सुचवते की एखाद्या काळजीला एकदम झुंज देण्यापेक्षा स्थिरपणे, एकेक पाऊल टाकत सामोरे गेल्यास आईला परिस्थिती अधिक आपल्या हातात असल्यासारखी वाटू शकते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

बालाकी आणि राजा अजातशत्रू ही गोष्ट काय शिकवते?

शिष्य व्हायची बालाकीची तयारी दाखवते की नम्रता खऱ्या शिक्षणाचं दार उघडते. गाढ झोपेबद्दलचा राजाचा सौम्य धडा विश्रांतीचं एक सुखद चित्र देतो, हृदयात घरी परत येण्याचं.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा