Folk Tale · વાર્તા સંગ્રહ
ચાણક્ય અને બે દીવા
શક્તિશાળી મહામંત્રી ચાણક્ય એક સાદી માટીની ઝૂંપડીમાં રહે છે. એક મુસાફર તેમને મોડી રાત્રે તેજસ્વી તેલના દીવા પાસે કામ કરતા જુએ છે.
વાર્તાની શીખ: પ્રામાણિકતા એટલે નાની વાતોમાં પણ બીજાની વસ્તુની કાળજી રાખવી.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- ચાણક્ય, મુસાફર
- સ્રોત ગ્રંથ
- ચાણક્ય વિશેનો પ્રચલિત ભારતીય લોકપ્રસંગ; પ્રાચીન ગ્રંથોમાં નથી
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 4–8 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: લોક પરંપરાની વાર્તા
આ વાર્તા પાછળ
ચાણક્યના બે દીવાનો પ્રસંગ પ્રાચીન ગ્રંથોમાંથી નહીં, પણ લોકપ્રિય ભારતીય લોકકથા અને શાળાનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાંથી આવે છે, જોકે ઝૂંપડીમાંના તેમના સાદા જીવનનું ચિત્ર વિશાખદત્તના નાટક મુદ્રારાક્ષસમાં પણ છે. સામાન્ય રીતે એક વિદેશી મુસાફર રાત્રે ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના મહામંત્રીને મળવા આવે છે અને જુએ છે કે અંગત વાત શરૂ થતાં જ તેઓ રાજ્યનો દીવો ઓલવીને પોતાનો સળગાવે છે. પ્રામાણિકતાની ઘણી કથાઓમાં સોનું કે મોટી લાલચ હોય છે; આ ફક્ત તેલના એક ટીપા પર ટકેલી છે, અને એ જ તેનું આકર્ષણ છે. ગર્ભાવસ્થામાં તે એ નાની, અદ્રશ્ય પસંદગીઓ પર ચિંતન કરવાનું આમંત્રણ છે જે ચૂપચાપ પરિવારનાં મૂલ્યો ઘડે છે.
પ્રામાણિકતા એવી નાની પસંદગીઓથી બને છે જે કોઈ જોતું ન હોય ત્યારે કરાય છે. બીજાની વસ્તુની કાળજી રાખવાથી જ વિશ્વાસ વધે છે.
જો હું એક ટીપા પ્રત્યે બેદરકાર રહું, તો પ્રજા મને આખું રાજ્ય સોંપવાનો વિશ્વાસ કેવી રીતે કરે?
ઘણા સમય પહેલાં, જ્યારે ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય એક મોટા દેશના રાજા હતા, ત્યારે તેમના જ્ઞાની ગુરુ ચાણક્ય તેમના મહામંત્રી હતા.
રાજા પછી રાજ્યમાં સૌથી શક્તિશાળી માણસ ચાણક્ય હતા. તેઓ આરસના ફર્શ અને ફુવારાવાળા મહેલમાં રહી શક્યા હોત. પણ તેઓ ત્યાં ન રહ્યા.
તેઓ શહેરના છેડે એક નાની, સાદી ઝૂંપડીમાં રહેતા. તેની દીવાલો માટીની હતી, છાપરું ઘાસનું હતું, અને અંદર ફક્ત એક ચટાઈ, થોડાં વાસણ, અને તાડપત્રની હસ્તપ્રતોના ઢગલે ઢગલા હતા.
દૂર દૂરના લોકો ઘણી વાર મહાન ચાણક્ય વિશે સાંભળતા. એક દિવસ દૂરના દેશનો એક મુસાફર શહેરમાં આવ્યો. તે પહાડો પાર કરીને અને પહોળી નદીઓ ઓળંગીને આવ્યો હતો, અને આ પ્રખ્યાત મંત્રીને મળવાની તેને ખૂબ ઇચ્છા હતી.
તેણે રસ્તો પૂછ્યો. લોકોએ તેને મહેલ તરફ નહીં, પણ એક નાની ઝૂંપડી તરફ ઇશારો કર્યો. મુસાફર મૂંઝાયો, પણ તે ગયો.
તે પહોંચ્યો ત્યાં સુધીમાં રાત પડી ગઈ હતી. તારા નીકળ્યા હતા, અને શહેર શાંત હતું. ફક્ત ઝૂંપડીની બારીમાંથી આછું અજવાળું આવતું હતું.
મુસાફરે અંદર ડોકિયું કર્યું. ત્યાં ચાણક્ય ચટાઈ પર બેઠા હતા, એક હસ્તપ્રત પર નમીને ધ્યાનથી લખતા. તેમની બાજુમાં એક નાનો તેલનો દીવો બળતો હતો, તેની જ્યોત સ્થિર અને તેજસ્વી.
મુસાફરે હળવેથી બારણું ખખડાવ્યું. ચાણક્યે ઊંચે જોયું અને સ્મિત કર્યું. "આવો, મિત્ર. અંદર આવીને બેસો. હું રાજ્યનું થોડું કામ પૂરું કરી રહ્યો છું."
મુસાફર જમીન પર બેસીને શાંતિથી રાહ જોવા લાગ્યો. તેણે જોયું કે ચાણક્યે છેલ્લી થોડી લીટીઓ લખી, પાનાં વાળ્યાં અને દોરાથી બાંધ્યાં.
પછી ચાણક્ય મહેમાન તરફ ફર્યા. "હવે," તેમણે હૂંફથી કહ્યું, "તમારા વિશે કહો. મુસાફરી કેવી રહી? પરિવાર કેમ છે? રસ્તામાં કંઈ જમ્યા?"
પણ મુસાફર જવાબ આપે તે પહેલાં ચાણક્યે કંઈક વિચિત્ર કર્યું.
તેમણે નમીને તેજસ્વી દીવો ફૂંક મારીને ઓલવી નાખ્યો. એક પળ માટે ઝૂંપડીમાં અંધારું થઈ ગયું.
પછી તેમણે બીજો નાનો દીવો લીધો, નાની વાટવાળો જૂનો દીવો, અને સળગાવ્યો. તેનું અજવાળું થોડું ઝાંખું હતું, પણ હૂંફાળું અને સોનેરી.
મુસાફરે નવાઈથી આંખો પટપટાવી. "માફ કરજો, આદરણીય મંત્રીજી," તેણે કહ્યું, "પણ તમે એક દીવો ઓલવીને બીજો કેમ સળગાવ્યો? બંને અજવાળું આપે છે. શું આ તમારા દેશનો કોઈ રિવાજ છે?"
ચાણક્યે માયાળુ સ્મિત કર્યું, તેમની આંખોમાં દીવાનું અજવાળું નાચતું હતું.
"પહેલા દીવામાં," તેમણે કહ્યું, "રાજ્યનું તેલ ભરેલું હતું. તેના પૈસા પ્રજા ચૂકવે છે, ખેડૂતો, વણકરો અને કુંભારો. હું તેનો ઉપયોગ ફક્ત રાજ્યનું કામ કરતો હોઉં ત્યારે જ કરું છું."
"હવે તમે અને હું મિત્રો તરીકે વાત કરીએ છીએ, તમારી મુસાફરી અને તમારા પરિવાર વિશે. એ મારું પોતાનું કામ છે, રાજ્યનું નહીં. એટલે મેં મારો પોતાનો દીવો સળગાવ્યો, જેમાં મેં જાતે ખરીદેલું તેલ ભરેલું છે."
મુસાફર ઘણી વાર સુધી ચૂપ રહ્યો. તેણે બે નાના દીવા તરફ જોયું, એક અંધારો અને એક ઝળહળતો.
"મેં ઘણા દેશોમાં મુસાફરી કરી છે," તેણે ધીમેથી કહ્યું, "અને ઘણા ભવ્ય મહેલો જોયા છે. પણ બીજાની વસ્તુની આટલી કાળજી રાખનાર મંત્રી મેં ક્યારેય નથી જોયા."
ચાણક્યે હળવેથી માથું ધુણાવ્યું. "આ તો ફક્ત તેલનું એક ટીપું છે," તેમણે કહ્યું. "પણ જો હું એક ટીપા પ્રત્યે બેદરકાર રહું, તો પ્રજા મને આખું રાજ્ય સોંપવાનો વિશ્વાસ કેવી રીતે કરે?"
નાની જ્યોત બંનેની વચ્ચે ટમટમતી રહી, કોમળ અને પ્રામાણિક, અને ઝૂંપડી પહેલાં કરતાં પણ વધુ હૂંફાળી લાગી.
પછી બંને નાના દીવાના અજવાળે મોડી રાત સુધી વાતો કરતા રહ્યા. મુસાફરે પોતાના દૂરના ઘરની વાતો કરી, અને ચાણક્ય સાંભળતા અને હસતા રહ્યા.
મુસાફર પોતાના દેશ પાછો ગયો ત્યારે તેણે બધાને બે દીવાની વાર્તા કહી. અને લોકો કહે છે કે આજે પણ, જ્યાં કોઈ સાચી પ્રામાણિકતાનો અર્થ સમજાવવા માંગે ત્યાં, તે કહેવાય છે.
વાર્તા શીખવે છે કે પ્રામાણિકતા ફક્ત મોટાં વચનોમાં નથી રહેતી. તે નાની, શાંત પસંદગીઓમાં રહે છે જે કદાચ બીજું કોઈ ક્યારેય ન જુએ.
હવે સૂઈ જા, નાનકડા. તારો પોતાનો નાનો પ્રકાશ હંમેશાં સાચો ઝળહળે.
લોકકથા માંથી વધુ
બાળક સાથે વિચારો
પ્રામાણિકતાની કઈ નાની, શાંત પસંદગી તમે ઇચ્છો છો કે તમારું બાળક તમારી પાસેથી શીખે?
સંકલ્પ: મારી નાની, પ્રામાણિક પસંદગીઓ એક એવો પ્રકાશ છે જેની બાજુમાં મારું બાળક મોટું થશે.
આશીર્વાદ: તારું હૃદય નાના દીવાની જ્યોત જેવું નિર્મળ અને સ્થિર રહે.
પાત્રો
- ચાણક્ય
- — એક પ્રામાણિક મંત્રી જે પોતાની ન હોય તેવી વસ્તુ ક્યારેય વાપરતા નથી.
- મુસાફર
- — એક મહેમાન જે પ્રામાણિકતાનો પાઠ શીખે છે.
બોધ
પ્રામાણિકતા એટલે નાની વાતોમાં પણ બીજાની વસ્તુની કાળજી રાખવી.
તમારા બાળકને શું કહેવું
મારા નાનકડા, તું મોટી અને નાની દરેક વાતમાં પ્રામાણિક બનજે.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
ચાણક્યે દીવો કેમ બદલ્યો?
સ્રોત: ચાણક્ય વિશેનો પ્રચલિત ભારતીય લોકપ્રસંગ; પ્રાચીન ગ્રંથોમાં નથી
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગર્ભ સંવાદ — બાળક સાથે વાતો અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ચાણક્ય અને બે દીવા વાર્તા શું શીખવે છે?
પ્રામાણિકતા એવી નાની પસંદગીઓથી બને છે જે કોઈ જોતું ન હોય ત્યારે કરાય છે. બીજાની વસ્તુની કાળજી રાખવાથી જ વિશ્વાસ વધે છે.