Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Folk Tale · गोष्ट संग्रह

चाणक्य आणि दोन दिवे

शक्तिशाली मुख्यमंत्री चाणक्य एका साध्या मातीच्या झोपडीत राहतात. एका प्रवाशाला ते रात्री उशिरा एका तेजस्वी तेलाच्या दिव्याच्या प्रकाशात काम करताना दिसतात.

गोष्टीचे तात्पर्य: प्रामाणिकपणा म्हणजे लहान गोष्टींतही दुसऱ्यांच्या मालकीच्या वस्तूंची काळजी घेणे.

या गोष्टीत

पात्रे
चाणक्य, प्रवासी
मूळ ग्रंथ
चाणक्यांबद्दलचा लोकप्रिय भारतीय लोकप्रसंग; प्राचीन ग्रंथांत नाही
वाचनाचा वेळ
4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 4–8 वर्षांची मुले

स्रोत: लोक परंपरेतील कथा

या गोष्टीमागे

चाणक्यांच्या दोन दिव्यांचा प्रसंग प्राचीन ग्रंथांतला नसून एक लोकप्रिय भारतीय लोककथा आणि शालेय पुस्तकातील गोष्ट आहे, तरीही त्यांचे झोपडीतले साधे जीवन विशाखदत्ताच्या मुद्राराक्षस नाटकातही दिसते. सहसा एक परदेशी प्रवासी रात्री चंद्रगुप्त मौर्याच्या मुख्यमंत्र्यांना भेटतो आणि बोलणे वैयक्तिक झाल्यावर ते राज्याचा दिवा बदलून आपला दिवा लावताना पाहतो. प्रामाणिकपणाच्या अनेक कथांमध्ये सोने किंवा मोठा मोह असतो; ही कथा फक्त तेलाच्या एका थेंबावर उभी आहे, आणि हेच तिचे सौंदर्य आहे. गर्भावस्थेत ती कुटुंबाची मूल्ये शांतपणे घडवणाऱ्या लहान, न दिसणाऱ्या निवडींवर विचार करायला बोलावते.

प्रामाणिकपणा कोणी पाहत नसताना केलेल्या लहान लहान निवडींमधून घडतो. दुसऱ्यांच्या मालकीच्या गोष्टींची काळजी घेणे हाच विश्वास वाढण्याचा मार्ग आहे.

मी एका थेंबाबद्दल निष्काळजी राहिलो, तर लोक संपूर्ण राज्य माझ्या हाती सोपवण्याचा विश्वास कसा ठेवतील?

फार पूर्वी, चंद्रगुप्त मौर्य एका मोठ्या भूमीचा राजा होता, तेव्हा त्याचे ज्ञानी गुरु चाणक्य त्याचे मुख्यमंत्री होते.

राजानंतर चाणक्य राज्यातले सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती होते. संगमरवरी फरशा आणि कारंजी असलेल्या महालात ते राहू शकले असते. पण ते राहिले नाहीत.

ते शहराच्या टोकाला एका लहान, साध्या झोपडीत राहत. तिच्या भिंती मातीच्या होत्या, छप्पर गवताचे होते, आणि आत फक्त एक चटई, काही भांडी आणि ताडपत्रांच्या हस्तलिखितांचे ढीगच ढीग होते.

दूरदूरचे लोक महान चाणक्याबद्दल अनेकदा ऐकत. एके दिवशी एका दूरच्या देशातून एक प्रवासी शहरात आला. तो डोंगर ओलांडून आणि रुंद नद्या पार करून आला होता, आणि या प्रसिद्ध मंत्र्याला भेटायची त्याची फार इच्छा होती.

त्याने रस्ता विचारला. लोकांनी त्याला महालाकडे नाही, तर एका लहान झोपडीकडे बोट दाखवले. प्रवासी गोंधळला, पण तो गेला.

तो पोहोचला तोपर्यंत रात्र झाली होती. तारे उगवले होते, आणि शहर शांत होते. झोपडीच्या खिडकीतून फक्त एक मंद उजेड येत होता.

प्रवाशाने आत डोकावले. तिथे चाणक्य आपल्या चटईवर बसले होते, एका हस्तलिखितावर वाकून काळजीपूर्वक लिहीत होते. त्यांच्या शेजारी तेलाचा एक लहान दिवा जळत होता, त्याची ज्योत स्थिर आणि तेजस्वी होती.

प्रवाशाने हळूच दार ठोठावले. चाणक्यांनी वर पाहिले आणि हसले. "स्वागत आहे, मित्रा. या, बसा. मी राज्याचे थोडे काम संपवतो आहे."

प्रवासी जमिनीवर बसला आणि शांतपणे वाट पाहू लागला. चाणक्यांनी शेवटच्या काही ओळी लिहिल्या, पाने गुंडाळली, आणि दोऱ्याने बांधली, ते तो पाहत राहिला.

मग चाणक्य आपल्या पाहुण्याकडे वळले. "आता," ते प्रेमाने म्हणाले, "मला तुमच्याबद्दल सांगा. प्रवास कसा झाला? घरचे कसे आहेत? वाटेत जेवलात का?"

पण प्रवासी उत्तर देण्याआधीच चाणक्यांनी एक विचित्र गोष्ट केली.

त्यांनी वाकून तो तेजस्वी दिवा फुंकून विझवला. क्षणभर झोपडीत अंधार झाला.

मग त्यांनी दुसरा लहान दिवा घेतला, लहान वातीचा एक जुना दिवा, आणि तो लावला. त्याचा प्रकाश थोडा मंद होता, पण उबदार आणि सोनेरी.

प्रवाशाने आश्चर्याने डोळे मिचकावले. "क्षमा करा, आदरणीय मंत्रीजी," तो म्हणाला, "पण तुम्ही एक दिवा विझवून दुसरा का लावला? दोन्ही प्रकाश देतात. ही तुमच्या देशाची काही प्रथा आहे का?"

चाणक्य प्रेमाने हसले, त्यांच्या डोळ्यांत दिव्याचा प्रकाश नाचत होता.

"पहिल्या दिव्यात," ते म्हणाले, "राज्याच्या मालकीचे तेल होते. त्याचे पैसे लोक भरतात, शेतकरी, विणकर आणि कुंभार. राज्याचे काम करत असतानाच मी तो वापरतो."

"आता तुम्ही आणि मी मित्र म्हणून, तुमच्या प्रवासाबद्दल आणि कुटुंबाबद्दल बोलतो आहोत. ते माझे स्वतःचे काम आहे, राज्याचे नाही. म्हणून मी माझा स्वतःचा दिवा लावला, मी स्वतः विकत घेतलेल्या तेलाने भरलेला."

प्रवासी बराच वेळ शांत राहिला. त्याने त्या दोन लहान दिव्यांकडे पाहिले, एक विझलेला आणि एक तेवणारा.

"मी अनेक देशांतून प्रवास केला आहे," तो हळूच म्हणाला, "आणि अनेक भव्य महाल पाहिले आहेत. पण दुसऱ्यांच्या मालकीच्या गोष्टींबद्दल इतकी काळजी घेणारा मंत्री मी कधीच पाहिला नाही."

चाणक्यांनी हळूच मान हलवली. "हा तर फक्त तेलाचा एक थेंब आहे," ते म्हणाले. "पण मी एका थेंबाबद्दल निष्काळजी राहिलो, तर लोक संपूर्ण राज्य माझ्या हाती सोपवण्याचा विश्वास कसा ठेवतील?"

ती लहानशी ज्योत त्यांच्यामध्ये मंद, प्रामाणिकपणे फडफडत होती, आणि झोपडी आधीपेक्षाही उबदार वाटू लागली.

मग ते दोघे त्या लहान दिव्याच्या प्रकाशात रात्री उशिरापर्यंत गप्पा मारत राहिले. प्रवाशाने आपल्या दूरच्या घराच्या गोष्टी सांगितल्या, आणि चाणक्य ऐकत आणि हसत राहिले.

प्रवासी आपल्या देशात परतला तेव्हा त्याने सगळ्यांना दोन दिव्यांची गोष्ट सांगितली. आणि लोक म्हणतात की आजही, जिथे कोणाला प्रामाणिकपणाचा खरा अर्थ समजावायचा असतो, तिथे ही गोष्ट सांगितली जाते.

प्रामाणिकपणा फक्त मोठ्या वचनांत राहत नाही. तो लहान, शांत निवडींमध्ये राहतो, ज्या कदाचित दुसऱ्या कोणालाही कधीच दिसत नाहीत. ही गोष्ट हेच शिकवते.

आता झोप, माझ्या बाळा. तुझा स्वतःचा लहानसा प्रकाश नेहमी खरेपणाने उजळू दे.

पुढची गोष्ट वाचा →चाणक्य आणि कुशाचे गवत

लोककथा मधील आणखी

बाळासोबत विचार करा

प्रामाणिकपणाची कोणती लहान, शांत निवड तुमच्या बाळाने तुमच्याकडून शिकावी असे तुम्हाला वाटते?

संकल्प: माझ्या लहान, प्रामाणिक निवडी म्हणजे असा प्रकाश आहे ज्याच्या सोबतीने माझे बाळ मोठे होईल.

आशीर्वाद: तुझे मन लहान दिव्याच्या ज्योतीसारखे स्वच्छ आणि स्थिर राहू दे.

पात्रे

चाणक्य
— आपले नसलेले कधीही न वापरणारे प्रामाणिक मंत्री.
प्रवासी
— प्रामाणिकपणाचा धडा शिकणारा एक पाहुणा.

बोध

प्रामाणिकपणा म्हणजे लहान गोष्टींतही दुसऱ्यांच्या मालकीच्या वस्तूंची काळजी घेणे.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

माझ्या बाळा, मोठ्या आणि लहान दोन्ही गोष्टींत तू प्रामाणिक होऊन मोठा हो.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

चाणक्यांनी दिवा का बदलला?

स्रोत: चाणक्यांबद्दलचा लोकप्रिय भारतीय लोकप्रसंग; प्राचीन ग्रंथांत नाही

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गर्भ संवाद — बाळाशी गप्पा करून पाहा आणि गर्भावस्था आहार तक्ता वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

चाणक्य आणि दोन दिवे ही गोष्ट काय शिकवते?

प्रामाणिकपणा कोणी पाहत नसताना केलेल्या लहान लहान निवडींमधून घडतो. दुसऱ्यांच्या मालकीच्या गोष्टींची काळजी घेणे हाच विश्वास वाढण्याचा मार्ग आहे.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा