Garbh Katha
મફત શરૂ કરો

Saints & Scientists · વાર્તા સંગ્રહ

જ્ઞાનેશ્વર અને પૈઠણનો પાડો

ચાર ભાઈ-બહેન પૈઠણ જાય છે, જ્યાં ગર્વિષ્ઠ પંડિતો નાના જ્ઞાનેશ્વર પર હસે છે. તેઓ મજાક કરે છે ત્યારે જ્ઞાનેશ્વર હળવેથી એક પાડાને સ્પર્શે છે, અને તે વેદ ગાય છે.

વાર્તાની શીખ: દરેક જીવમાં એક જ પ્રકાશ ઝળકે છે, એટલે આપણે સૌનો આદર કરવો જોઈએ.

આ વાર્તામાં

પાત્રો
જ્ઞાનેશ્વર, નિવૃત્તિનાથ, સોપાન અને મુક્તાબાઈ, પાડો
સ્રોત ગ્રંથ
સંત જ્ઞાનેશ્વરનું પરંપરાગત જીવન, નામદેવના અભંગો અને મહીપતિના ભક્તવિજયમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે
વાંચન સમય
4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)

3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 3–8 વર્ષનાં બાળકો

સ્રોત: સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો પરંપરાની વાર્તા

આ વાર્તા પાછળ

મહારાષ્ટ્રના તેરમી સદીના સંત-કવિ સંત જ્ઞાનેશ્વરને દર વર્ષે પંઢરપુર ચાલીને જતા વારકરી યાત્રાળુઓ માન આપે છે, અને તેમનું જીવન નામદેવના અભંગો અને મહીપતિના ભક્તવિજયમાં કહેવાયું છે. પૈઠણનું દૃશ્ય, જ્યાં પંડિતો ચાર નાનાં ભાઈ-બહેનની મજાક કરે છે અને પાડાને વેદપાઠ કરવાનો પડકાર આપે છે, મરાઠી ભક્તિ પરંપરાના સૌથી જાણીતા પ્રસંગોમાંનું એક છે. આ વાર્તાને અલગ બનાવે છે જ્ઞાનેશ્વરનો શાંત પ્રતિભાવ: કોઈ દલીલ નહીં, બસ હૂંફાળા કપાળ પર એક નાનો હાથ, અને પછી વિજયને બદલે પાડાનો આભાર. ભાવિ માતા-પિતા માટે, તે તેમની દૃષ્ટિ વહન કરે છે, જે પછી પસાયદાનમાં વ્યક્ત થઈ, કે દરેક જીવમાં એક જ આત્મા છે.

જ્ઞાનેશ્વરે મજાકનો જવાબ ગુસ્સાથી નહીં, પણ શાંતિથી બતાવીને આપ્યો કે દરેક જીવ પવિત્ર છે. આ વાર્તા ભક્તિ સંતોનું હૃદય વહન કરે છે: ગૌરવ દરેક જીવનું છે, ઊંચું કે નીચું, માણસ કે પ્રાણી.

તેમાંથી વેદના પ્રાચીન શબ્દો નીકળ્યા, સ્થિર અને સ્પષ્ટ, જૂના પવિત્ર લયમાં ચડતા-ઊતરતા, જાણે નદી પોતે ગાતાં શીખી ગઈ હોય.

ઘણા સમય પહેલાં, મહારાષ્ટ્રમાં ચાર બાળકો રહેતાં હતાં, જે એકબીજાને ખૂબ વહાલાં હતાં: નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનેશ્વર, સોપાન અને તેમની નાની બહેન મુક્તાબાઈ.

તેઓ નાનાં હતાં ત્યારે જ તેમનાં માતા-પિતા દૂર ચાલ્યાં ગયાં હતાં, અને બાળકો એકબીજાની સંભાળ લેતાં લેતાં મોટાં થયાં હતાં. તેમની પાસે બહુ ઓછું હતું, પણ તેઓ બધું વહેંચતાં: રોટલીનો ટુકડો, હૂંફાળો ધાબળો, એક ગીત.

તેમના ગામના ઘણા લોકો તેમને મંદિરમાં બેસવા કે પોતાની સાથે જમવા દેતા નહીં. કેટલાક કહેતા કે આ બાળકો અહીંનાં નથી. એટલે બાળકો હાથમાં હાથ પકડીને ગોદાવરી નદીના કિનારે આવેલા જૂના પૈઠણ નગર સુધી ચાલીને ગયાં.

પૈઠણ તેના વિદ્વાન પંડિતો માટે જાણીતું હતું. તેઓ તાડપત્રનાં પુસ્તકો સાથે મોટા ખંડોમાં બેસતા અને ઘેરા અવાજે વેદપાઠ કરતા. બાળકોને આશા હતી કે આ જ્ઞાની પુરુષો તેમને સ્વીકારશે.

પંડિતોએ ચાર ધૂળવાળા મુસાફરો તરફ નીચી નજરે જોયું. તેમણે પાતળાં કપડાં અને ઉઘાડા પગ જોયા. તેમણે જ્ઞાનેશ્વરની આંખોમાંનો પ્રકાશ ન જોયો.

"તમારે શું જોઈએ છે?" તેમનામાંથી એકે પૂછ્યું.

જ્ઞાનેશ્વરે હાથ જોડ્યા. તેઓ હજી છોકરા જ હતા, પણ શાંતિથી બોલ્યા. "અમે તો બસ બીજા સૌની જેમ ભગવાનનાં બાળકો તરીકે જીવવા માંગીએ છીએ," તેમણે કહ્યું. "દરેક જીવમાં એક જ આત્મા રહે છે. તે તમારામાં રહે છે, અમારામાં રહે છે, દરેક પંખી અને પશુમાં રહે છે."

કેટલાક પંડિતો હસી પડ્યા. તેમનું હાસ્ય પથ્થરની દીવાલો પર પડઘાયું.

એ જ વખતે એક માણસ એક મોટા, ધીમા પાડાને દોરીને ખંડ પાસેથી પસાર થયો. નદીના પાણીથી પાડાની ચામડી કાળી અને ભીની હતી, અને તેનાં શિંગડાં બે બીજના ચંદ્ર જેવાં વળેલાં હતાં.

એક પંડિતે તેની તરફ આંગળી ચીંધી અને તીખું હસ્યો. "દરેક જીવ, તમે કહો છો? તો એ પાડામાં પણ એ જ આત્મા રહે છે?"

"હા," જ્ઞાનેશ્વરે સહજતાથી કહ્યું. "રહે છે."

"તો," પંડિતે કહ્યું, "પાડાને જ અમારા માટે વેદપાઠ કરવા દો."

ખંડમાં સાવ શાંતિ છવાઈ ગઈ. મુક્તાબાઈએ સોપાનનો હાથ જોરથી પકડ્યો. નિવૃત્તિનાથ સ્થિર, પ્રેમાળ આંખોથી પોતાના નાના ભાઈને જોતા રહ્યા.

જ્ઞાનેશ્વરે દલીલ ન કરી. તેમને ગુસ્સો ન આવ્યો. તેઓ પાડા પાસે ગયા, જે તડકામાં આંખો પટપટાવતો ધીમે ધીમે વાગોળતો ઊભો હતો.

તેમણે પોતાનો નાનો હાથ તેના પહોળા, હૂંફાળા કપાળ પર, બરાબર બે આંખોની વચ્ચે મૂક્યો. તેમણે પોતાની આંખો બંધ કરી, અને એક ક્ષણ માટે તેઓ સાવ સ્થિર થઈ ગયા, પવન વિનાના ઓરડામાં દીવાની જેમ.

ગોદાવરી તરફથી હળવો પવન આવ્યો. ક્યાંક મંદિરનો ઘંટ એક વાર વાગ્યો, અને ચકલીઓની એક જોડી પાડાની પીઠ પર આવીને બેઠી, જાણે તેમને પણ સાંભળવું હોય.

પછી પાડાએ પોતાનું મોટું માથું ઊંચું કર્યું અને મોં ખોલ્યું.

તેમાંથી વેદના પ્રાચીન શબ્દો નીકળ્યા, સ્થિર અને સ્પષ્ટ, જૂના પવિત્ર લયમાં ચડતા-ઊતરતા, જાણે નદી પોતે ગાતાં શીખી ગઈ હોય.

પંડિતો તાકી રહ્યા. એકના હાથમાંથી તાડપત્રનું પુસ્તક પડી ગયું. બીજો મોં ખુલ્લું રાખીને પગથિયાં પર બેસી પડ્યો. બજારમાંથી લોકો જોવા દોડી આવ્યા.

પાડો સતત ગાતો રહ્યો, તેનો અવાજ ઘેરો અને નરમ, અને જ્ઞાનેશ્વર તેના માથા પર હાથ રાખીને તેની પાસે ઊભા રહ્યા.

પાઠ પૂરો થયો ત્યારે ખંડ શાંત હતો. પછી, એક પછી એક, ગર્વિષ્ઠ પંડિતોએ માથું નમાવ્યું. તેમણે આખી જિંદગી વેદ વાંચ્યા હતા, પણ આ છોકરાએ તેમને બતાવ્યું કે વેદનો સાચો અર્થ શું છે.

તેમણે ચારેય બાળકોને સ્વીકૃતિ પત્ર આપ્યો અને સન્માનથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. પણ જ્ઞાનેશ્વરને ગર્વ ન થયો. તેમણે બસ પાડાના કાન પાછળ હળવેથી ખંજવાળ્યું અને તેનો આભાર માન્યો.

થોડાં વર્ષો પછી, નેવાસામાં નદી કિનારે બેસીને, જ્ઞાનેશ્વરે ભગવદ્ ગીતા સાદી મરાઠીમાં કહી, જેથી ખેડૂતો, વણકરો અને માતાઓ તેને સમજી શકે. લોકોએ તેને જ્ઞાનેશ્વરી કહી, અને આજે પણ તે સૌને વહાલી છે.

તેના અંતે તેમણે આખી દુનિયા માટે પ્રાર્થના કરી, કે દરેક હૃદય અંધકારથી મુક્ત થાય અને બધા જીવો મિત્રો બને.

તો હવે આરામ કર, મારા નાનકડા. જે મીઠો પ્રકાશ તારામાં ઝળકે છે, તે જ દરેક પંખીમાં, દરેક પાડામાં અને તું ક્યારેય મળીશ તે દરેક વ્યક્તિમાં ઝળકે છે.

આગળની વાર્તા વાંચો →ચાંગદેવ અને ચાલતી દીવાલ

સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો માંથી વધુ

બાળક સાથે વિચારો

કોઈ તમારા પર શંકા કરે ત્યારે તમે ગુસ્સાને બદલે શાંતિથી કેવી રીતે જવાબ આપી શકો?

સંકલ્પ: હું દરેક જીવમાં એક જ મીઠો પ્રકાશ જોઉં છું, અને તે મારામાં પણ વહન કરું છું.

આશીર્વાદ: મારા નાનકડા, તું દરેક જીવમાં પવિત્રતા જુએ, અને દરેક જીવ તારો મિત્ર બને.

પાત્રો

જ્ઞાનેશ્વર
— દરેક જીવમાં એક જ આત્મા જોતો મીઠો છોકરો.
નિવૃત્તિનાથ, સોપાન અને મુક્તાબાઈ
— એકબીજાની સંભાળ લેતાં પ્રેમાળ ભાઈ-બહેન.
પાડો
— વેદ ગાતું નમ્ર પ્રાણી.

બોધ

દરેક જીવમાં એક જ પ્રકાશ ઝળકે છે, એટલે આપણે સૌનો આદર કરવો જોઈએ.

તમારા બાળકને શું કહેવું

મારા નાનકડા, જે મીઠો પ્રકાશ તારામાં ઝળકે છે, તે જ તું મળીશ તે દરેક જીવમાં ઝળકે છે.

મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો

જ્ઞાનેશ્વરે પાડાનો આભાર કેમ માન્યો?

સ્રોત: સંત જ્ઞાનેશ્વરનું પરંપરાગત જીવન, નામદેવના અભંગો અને મહીપતિના ભક્તવિજયમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે

આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા થોડી મિનિટ ધ્યાન અને શ્વાસ અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

જ્ઞાનેશ્વર અને પૈઠણનો પાડો વાર્તા શું શીખવે છે?

જ્ઞાનેશ્વરે મજાકનો જવાબ ગુસ્સાથી નહીં, પણ શાંતિથી બતાવીને આપ્યો કે દરેક જીવ પવિત્ર છે. આ વાર્તા ભક્તિ સંતોનું હૃદય વહન કરે છે: ગૌરવ દરેક જીવનું છે, ઊંચું કે નીચું, માણસ કે પ્રાણી.

બધી ગુજરાતી વાર્તાઓ →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ें

કોઈ સગર્ભાને મોકલો