Folk Tale · गोष्ट संग्रह
बिरबल आणि पाण्याने भरलेली विहीर
एक शेतकरी विहीर विकत घेतो, पण विक्रेता म्हणतो त्याने फक्त विहीर विकली, पाणी नाही. शेतकरी बादशहा अकबराच्या दरबाराकडे मदत मागतो.
गोष्टीचे तात्पर्य: चलाख युक्त्या टिकत नाहीत; न्यायच नेहमी जिंकतो.
या गोष्टीत
- पात्रे
- बिरबल, शेतकरी, शेजारी
- मूळ ग्रंथ
- अकबर–बिरबल लोककथा, उत्तर भारतीय मौखिक परंपरा
- वाचनाचा वेळ
- 3 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: लोक परंपरेतील कथा
या गोष्टीमागे
अकबर आणि बिरबलाच्या गोष्टी पिढ्यानपिढ्या उत्तर भारतभर तोंडी पसरल्या आहेत, आणि आजही शालेय पुस्तकं, चित्रकथा आणि आजी-आजोबांच्या संध्याकाळी त्यांनी भरलेल्या असतात. त्यांपैकी बहुतेक चटकन दिलेल्या उत्तरावर फिरतात, आणि ही गोष्ट आवडती आहे कारण इथे बिरबल सहमत होऊन जिंकतो. पाणी विहिरीपासून वेगळं आहे हा विक्रेत्याचा विचित्र दावा तो मान्य करतो, आणि मग तो त्याच्या नैसर्गिक टोकापर्यंत नेतो: दुसऱ्याच्या विहिरीत ठेवलेल्या पाण्याचं भाडं द्यावं लागतं. काही कथनं दंडाने संपतात, पण हे रूप मऊ शेवट ठेवतं, जिथे विक्रेता फक्त माफी मागतो. गर्भावस्थेत ही वाचताना तुम्ही एक शांत, हसरी कल्पना वाटून घेता, की न्याय रागाने नव्हे, तर संयम आणि चतुराईने मिळवता येतो.
ही गोष्ट दाखवते की रागावल्याशिवायही न्यायाचं रक्षण करता येतं. बिरबल लोभी शेजाऱ्यावर ओरडत नाही; तो फक्त त्या माणसाच्याच तर्काने पुढे जातो, जोपर्यंत त्यातला अन्याय सगळ्यांना स्पष्ट दिसत नाही.
विहीर आता शेतकऱ्याची आहे, आणि पाणी तुझं आहे.
फार पूर्वी, बादशहा अकबराच्या काळात, आग्र्याजवळच्या एका गावात एक साधा शेतकरी राहत होता.
त्याची शेतं कोवळ्या गव्हाने हिरवीगार होती, पण उन्हाळ्याचं ऊन कडक होतं, आणि जवळचा छोटा ओढा आटून थकल्यासारखा झाला होता.
रोज तो दूरच्या नदीवरून मातीच्या घड्यांत पाणी आणायचा, खांदे दुखेपर्यंत आणि पाय धुळीने माखेपर्यंत ये-जा करत. तरीही शेतं तहानलेली दिसत, आणि कोवळ्या गव्हाची पानं कडेने वळू लागली.
"माझ्या पिकांना पाणी हवं," एका संध्याकाळी शेतकरी बायकोला म्हणाला. "आपली विहीर असती, तर आपली शेतं पुन्हा कधीच तहानलेली राहिली नसती."
त्याच्या जमिनीपासून जवळच एका शेजाऱ्याची खोल, थंड विहीर होती, भोवती जुन्या दगडांचं कडं असलेली.
शेतकरी हात जोडून त्याच्याकडे गेला. "भाऊ, तुझी विहीर मला विकशील का?"
शेजाऱ्याने थोडा वेळ विचार केला, मग किंमत सांगितली. शेतकऱ्याने आपली सगळी बचत, नाणं नाणं मोजून दिली, आणि सौदा पक्का झाला.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी शेतकरी बादली आणि दोर घेऊन आनंदाने आला. आकाश गुलाबी होतं, आणि कडुलिंबाच्या झाडावर पक्षी गात होते.
पण तो बादली खाली सोडणार, तेवढ्यात शेजारी वाट अडवून उभा राहिला.
"थांब!" तो कुटिल हसत म्हणाला. "मी तुला विहीर विकली. पाणी कधीच विकलं नाही. पाणी हवं असेल, तर पुन्हा पैसे दे."
शेतकऱ्याचं मन खचलं. त्याने वाद घातला, विनवण्या केल्या, पण शेजाऱ्याने फक्त मान हलवली.
त्या रात्री शेतकरी ताऱ्यांखाली शांत बसला. बायकोने त्याला गरम भाकरी आणि थंड ताकाचा पेला आणून दिला. "धीर सोडू नका," ती हळूच म्हणाली. "आपल्या बादशहाकडे बिरबल नावाचा मंत्री आहे, आणि लोक म्हणतात तो कोणतीही गाठ सोडवू शकतो. उद्या दरबारात जा आणि फक्त खरं सांगा."
शेवटी शेतकरी चालत चालत बादशहाच्या दरबारात पोहोचला. त्याने नमस्कार केला आणि डोळ्यांत पाणी आणून आपली कहाणी सांगितली.
अकबराने ऐकलं, आणि मग आपल्या ज्ञानी मंत्र्याकडे वळला. "बिरबल, तुझं काय म्हणणं आहे?"
बिरबलाने शेजाऱ्याला बोलावलं. तो माणूस अजूनही हसत आला आणि आपले चलाख शब्द पुन्हा म्हणाला. "हुजूर, मी विहीर विकली, पाणी नाही."
बिरबलाने सावकाश मान डोलावली, जणू ही जगातली सगळ्यात समजूतदार गोष्ट होती.
"तुझं अगदी बरोबर आहे," तो प्रेमाने म्हणाला. "विहीर आता शेतकऱ्याची आहे, आणि पाणी तुझं आहे."
शेजाऱ्याचं हसू आणखी रुंद झालं. पण बिरबलाचं बोलणं अजून संपलं नव्हतं.
"म्हणजे," बिरबल पुढे म्हणाला, "तू तुझं पाणी दुसऱ्याच्या विहिरीत ठेवलं आहेस. हे दुसऱ्याच्या घरात आपलं सामान ठेवण्यासारखं आहे. तुझं पाणी तिथे जितके दिवस राहील, त्या प्रत्येक दिवसाचं भाडं तुला त्याला द्यावं लागेल."
दरबारात अगदी शांतता पसरली.
बादशहा अकबरही सिंहासनावर पुढे झुकला, त्याचे डोळे लुकलुकत होते, कारण बिरबलाला काम करताना पाहायला त्याला फार आवडायचं. दरबारी एकमेकांकडे पाहत हसू आवरायचा आटोकाट प्रयत्न करत होते.
"किंवा," बिरबल हळुवारपणे म्हणाला, "तू आजच तुझं सगळं पाणी, शेवटच्या थेंबापर्यंत, त्याच्या विहिरीतून काढून घेऊ शकतोस."
शेजाऱ्याचा चेहरा पांढरा पडला. एवढी खोल विहीर कोण रिकामी करू शकेल? त्याने जमिनीकडे पाहिलं, आणि मग शेतकऱ्याकडे.
"मला क्षमा करा," तो शेवटी म्हणाला. "विहीर आणि पाणी दोन्ही त्याचंच आहे. मी लोभी होतो, आणि माझं चुकलं."
शेतकरी हलक्या मनाने घरी गेला. त्याच संध्याकाळी त्याच्या शेतांत थंड पाणी खळखळलं, आणि कोवळा गहू पोटभर प्याला.
त्या दिवसापासून शेतकरी गरम दुपारी जाणाऱ्या प्रत्येक प्रवाशासोबत आपली विहीर वाटून घेऊ लागला. आणि धडा शिकलेला शेजारी अनेकदा पाणी काढायला मदत करायला यायचा, आणि दोघे जुन्या कडुलिंबाच्या सावलीत एकत्र विसावत, भावांसारखे हसत.
आणि लोक म्हणू लागले की चलाख युक्ती क्षणभर मजबूत वाटते, पण प्रामाणिक मन आणि स्वच्छ बुद्धी नेहमीच जास्त मजबूत असते.
तर आता झोप, बाळा. तू जे देशील त्यात नेहमी न्याय असो, आणि जे खरं आहे ते पाहण्याइतका तू शहाणा हो.
लोककथा मधील आणखी
बाळासोबत विचार करा
रागाच्या शब्दापेक्षा एखाद्या शांत प्रश्नाने तुम्हाला जास्त मदत केव्हा केली?
संकल्प: मी अन्यायाला शांत आणि स्वच्छ मनाने सामोरी जाते.
आशीर्वाद: तू जे देशील त्यात नेहमी न्याय असो, आणि जे खरं आहे ते पाहण्याइतका तू शहाणा हो.
पात्रे
- बिरबल
- — तो प्रश्न न्यायाने आणि हळुवारपणे सोडवतो.
- शेतकरी
- — विहिरीसाठी सगळी बचत खर्च करणारा एक प्रामाणिक माणूस.
- शेजारी
- — न्यायाने वागायला शिकणारा एक चलाख विक्रेता.
बोध
चलाख युक्त्या टिकत नाहीत; न्यायच नेहमी जिंकतो.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
बाळा, तू नेहमी सगळ्यांशी न्यायाने आणि प्रामाणिकपणे वाग. काही अन्यायी वाटलं, तर मी तुझ्या मदतीला इथे असेन.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
विक्रेता विहिरीतल्या पाण्याबद्दल काय म्हणाला?
स्रोत: अकबर–बिरबल लोककथा, उत्तर भारतीय मौखिक परंपरा
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गायत्री मंत्र जप करून पाहा आणि गर्भावस्था आहार तक्ता वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बिरबल आणि पाण्याने भरलेली विहीर ही गोष्ट काय शिकवते?
ही गोष्ट दाखवते की रागावल्याशिवायही न्यायाचं रक्षण करता येतं. बिरबल लोभी शेजाऱ्यावर ओरडत नाही; तो फक्त त्या माणसाच्याच तर्काने पुढे जातो, जोपर्यंत त्यातला अन्याय सगळ्यांना स्पष्ट दिसत नाही.