Saints & Scientists · गोष्ट संग्रह
चोखामेळा आणि विठ्ठलाचे दहीभात जेवण
चोखामेळ्यांना विठ्ठल मंदिराबाहेर ठेवले जाते, म्हणून ते महाद्वारातून गातात. एका रात्री विठ्ठल त्यांच्या साध्या घरी दहीभात खायला येतात.
गोष्टीचे तात्पर्य: प्रेम कोणत्याही भिंतीपेक्षा मोठे असते.
या गोष्टीत
- पात्रे
- चोखामेळा, सोयराबाई, विठ्ठल, पुजारी
- मूळ ग्रंथ
- वारकरी परंपरा; महिपतींचे भक्तविजय आणि चोखामेळ्यांचे मराठी अभंग
- वाचनाचा वेळ
- 3 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: संत आणि वैज्ञानिक परंपरेतील कथा
या गोष्टीमागे
चोखामेळा हे महाराष्ट्रातील मंगळवेढ्याचे चौदाव्या शतकातील वारकरी संत आणि नामदेवांचे सोबती होते, आणि वाकड्या उसाच्या गोड रसाबद्दलच्या ओळीसह त्यांचे मराठी अभंग आजही पंढरपूरच्या वारीत गायले जातात. त्यांची समाधी विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराशी आहे, नेमक्या त्याच जागी जिथे त्यांना एकेकाळी बाहेरून गावे लागायचे. महिपतींच्या भक्तविजयात सांगितलेली दहीभाताची ही कथा वेगळी आहे, कारण देवाची भेट एका साध्या जेवणाच्या पंगतीत घडते, आणि पुरावा म्हणजे विठ्ठलाच्या पिवळ्या पीतांबरावरचा एक छोटासा, घरगुती डाग. त्यांच्या पत्नी सोयराबाई, ज्या स्वतःही कवयित्री होत्या, आपल्या हातांनी देवाला वाढतात. गर्भारपणासाठी ही प्रत्येक दार उघडणाऱ्या आणि सगळ्यांचे स्वागत करणाऱ्या प्रेमाची उबदार गोष्ट आहे.
चोखामेळ्यांची गोष्ट न्याय आणि प्रतिष्ठेबद्दल हळुवारपणे बोलते: कुणाचीही किंमत त्याच्या जन्मावर किंवा कामावर ठरत नाही. ती दाखवते की प्रेम आणि भक्ती माणसांनी बांधलेल्या प्रत्येक भिंतीपलीकडे पोहोचतात, आणि एक साधे घरही मंदिराइतकेच पवित्र असू शकते.
ऊस वाकडा असला तरी त्याचा रस गोड असतो.
फार पूर्वी, पंढरपूर गावाजवळ चोखा नावाचा एक माणूस राहत होता. लोक त्यांना चोखामेळा म्हणत. त्या काळचे लोक ज्या कुटुंबाला खालचे मानत, त्या कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला होता, आणि म्हणून त्यांना विठ्ठलाच्या मोठ्या मंदिरात जायची परवानगी नव्हती.
गावातली सर्वात कष्टाची कामे चोखा करायचे. ते भिंती दुरुस्त करायचे, ओझी वाहायचे आणि रस्ते साफ करायचे. त्यांचे कपडे साधे होते आणि हात राकट.
पण आतून चोखांचे हृदय कोमल आणि प्रकाशाने भरलेले होते. जगातल्या कोणत्याही गोष्टीपेक्षा त्यांचे विठ्ठलावर जास्त प्रेम होते.
रोज काम संपल्यावर चोखा मंदिराकडे चालत जायचे. आत जाता येत नसे, म्हणून ते मोठ्या महाद्वाराबाहेर, पायऱ्यांजवळ उभे राहायचे आणि विटेवर उभ्या असलेल्या देवाच्या गाभाऱ्याकडे पाहायचे.
"विठ्ठला," ते गायचे, "तूच माझी माय आणि तूच माझा बाप. ऊस वाकडा असला तरी त्याचा रस गोड असतो. माझा देह साधा असेल, पण तुझ्यावरचे माझे प्रेम खरे आहे."
त्यांचा आवाज सौम्य होता, आणि अभंग साधे होते. येणारे-जाणारे थांबून ऐकायचे, आणि काहीजणांचे मनही शांत व्हायचे.
चोखांच्या पत्नी सोयराबाई यांचेही देवावर प्रेम होते. त्याही अभंग रचायच्या, आणि गावाच्या टोकाला असलेल्या आपल्या छोट्या मातीच्या घरात दोघे मिळून गायचे.
संत नामदेव चोखांचे जिवलग मित्र होते. "चोखा," ते म्हणायचे, "देव तुला गाभाऱ्यातून जितके स्पष्ट ऐकतो तितकेच महाद्वारातूनही ऐकतो. प्रेमाला भिंती नसतात."
एका संध्याकाळी सोयराबाई साधे जेवण बनवत होत्या, भात आणि गार, ताजे दही. छोट्या घरात गरम भाताचा आणि चुलीच्या धुराचा वास दरवळत होता.
दारावर हलकीशी थाप पडली. चोखांनी दार उघडले, तर तिथे पिवळा पीतांबर नेसलेली, गळ्यात तुळशीची माळ घातलेली, एक सावळी, हसरी मूर्ती उभी होती.
ते विठ्ठल होते.
"चोखा," देव म्हणाले, "तू नेहमी मला भेटायला येतोस. आज रात्री मी तुला भेटायला आलो आहे. तुझ्यासोबत जेवू का?"
आनंदाने चोखांच्या तोंडून शब्दच फुटेना. त्यांनी जमिनीवर स्वच्छ कापड अंथरले. सोयराबाईंनी पानावर दहीभात वाढून आणला, आनंदाने त्यांचे हात थरथरत होते.
देव जुन्या मित्रासारखे त्यांच्यासोबत बसले. त्यांनी दहीभात खाल्ला आणि त्याची स्तुती केली. "माझ्या मंदिरातल्या सगळ्या नैवेद्यांपेक्षा हा गोड आहे," ते म्हणाले.
सोयराबाई त्यांना दुसऱ्यांदा वाढत असताना, दह्याचा एक छोटासा थेंब देवाच्या पिवळ्या पीतांबरावर उडाला.
"जपून, सोयरा!" चोखा हळूच म्हणाले. "देवाच्या पीतांबरावर दही सांडले."
नेमके त्याच क्षणी मंदिराचे एक पुजारी घरासमोरून जात होते. त्यांनी खिडकीतून चोखांचे शब्द ऐकले, आणि त्यांना राग आला.
"देव तुझ्या घरी आहेत असे म्हणायची तुझी हिंमत कशी झाली?" ते रागावले. "असल्या गोष्टी सांगणे बंद कर!" आणि कपाळावर आठ्या घेऊनच ते निघून गेले.
देव मात्र चोखांकडे पाहून फक्त हसले, त्यांनी जेवण पूर्ण केले, आणि त्या छोट्या कुटुंबाला आशीर्वाद देऊन रात्रीच्या अंधारात हळूच निघून गेले.
दुसऱ्या दिवशी पहाटे तेच पुजारी देवाला स्नान घालून वस्त्रे नेसवायला मंदिराचे दरवाजे उघडत होते. त्यांनी विठ्ठलाच्या खांद्यावरचा पिवळा पीतांबर उचलला, आणि ते थबकले.
तिथे, पीतांबरावर, दह्याचा एक छोटासा, ताजा डाग होता.
पुजाऱ्यांचे हात थरथरू लागले. त्यांना आदल्या रात्रीचे चोखांचे शब्द आठवले. हळूहळू त्यांना उमजले की देव खरोखरच त्या साध्या घरी जेवायला गेले होते.
ते घाईघाईने गावाच्या टोकाला गेले आणि चोखांपुढे नतमस्तक झाले. "मला क्षमा करा," ते म्हणाले. "मला वाटायचे देव फक्त आमच्या भिंतींच्या आत राहतात. पण ते तुमच्याकडे गेले, कारण तुमच्या प्रेमाने त्यांना बोलावले."
चोखांनी प्रेमाने त्यांना उठवले. "देव सगळ्यांचा आहे," ते म्हणाले. "चला, आपण मिळून गाऊया."
आजही पंढरपूरच्या मंदिराच्या महाद्वाराशी चोखामेळ्यांची एक छोटी समाधी आहे. वारकरी आत देवाच्या दर्शनाला जाण्याआधी तिथे आधी नमस्कार करतात.
बाळा, प्रेम कोणत्याही भिंतीपेक्षा मोठे असते हे तुला नेहमी कळत राहो, आणि तू प्रेमळ मनाने सगळ्यांसाठी आपले दार उघडोस.
संत आणि वैज्ञानिक मधील आणखी
बाळासोबत विचार करा
अशी कुणी व्यक्ती आहे का, जिचे तुम्ही आपल्या माणसांत अधिक प्रेमाने स्वागत करू शकाल?
संकल्प: माझे घर एक पवित्र जागा आहे, आणि माझे प्रेम त्याला पवित्र बनवते.
आशीर्वाद: बाळा, तू जिथे जाशील तिथे तुझे स्वागत होवो, आणि तूही इतरांचे तितक्याच प्रेमाने स्वागत करोस.
पात्रे
- चोखामेळा
- — विठ्ठलावर खरे आणि गोड प्रेम करणारे एक नम्र संत.
- सोयराबाई
- — त्यांच्या पत्नी, ज्या प्रेमाने देवाला वाढतात.
- विठ्ठल
- — जुन्या मित्रासारखे जेवायला येणारे देव.
- पुजारी
- — जे नमन करायला आणि क्षमा मागायला शिकतात.
बोध
प्रेम कोणत्याही भिंतीपेक्षा मोठे असते.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
माझ्या सोनुल्या, तू प्रेमळ मनाने सगळ्यांसाठी आपले दार उघडोस.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
विठ्ठल चोखांच्या घरी गेले होते हे पुजाऱ्यांना कसे कळले?
स्रोत: वारकरी परंपरा; महिपतींचे भक्तविजय आणि चोखामेळ्यांचे मराठी अभंग
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गर्भ संवाद — बाळाशी गप्पा करून पाहा आणि गर्भावस्था आहार तक्ता वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
चोखामेळा आणि विठ्ठलाचे दहीभात जेवण ही गोष्ट काय शिकवते?
चोखामेळ्यांची गोष्ट न्याय आणि प्रतिष्ठेबद्दल हळुवारपणे बोलते: कुणाचीही किंमत त्याच्या जन्मावर किंवा कामावर ठरत नाही. ती दाखवते की प्रेम आणि भक्ती माणसांनी बांधलेल्या प्रत्येक भिंतीपलीकडे पोहोचतात, आणि एक साधे घरही मंदिराइतकेच पवित्र असू शकते.