Saints & Scientists · दिवस 142 · आठवडा 21
एकनाथांचे ताट
संत एकनाथ एकादशीला दिवसभर उपवास करतात आणि विठ्ठलाचे नाव गातात. ते पहिला घास उचलतात तेवढ्यात एक भुकेला वाटसरू दारात येतो.
गोष्टीचे तात्पर्य: गरजूला देणे हीच खरी पूजा आहे.
या गोष्टीत
- पात्रे
- संत एकनाथ, गिरिजा, वाटसरू
- मूळ ग्रंथ
- मराठी भक्ती परंपरा, पैठणच्या संत एकनाथांचे जीवन
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
दिवस 142 एका नजरेत
- आठवडा
- आठवडा 21 · ७ पैकी दिवस 2
- तिमाही
- तिमाही 2
- या आठवड्यात बाळ
- आठवडा 21: बाळाची वाढ
- आजची गोष्ट
- एकनाथांचे ताट
- गर्भसंवाद
- या आठवड्यात बाळाशी बोला
परंपरा सांगते की उपवास म्हणजे अन्नाशिवाय राहण्याइतकाच स्वार्थ सैल करणेही आहे, आणि एकनाथांचे रिकामे ताट हे वाटून घेण्याविषयी महाराष्ट्राच्या सर्वात लाडक्या शिकवणींपैकी एक आहे. आईच्या शांततेवरील अभ्यास सुचवतात की दयाळूपणा आणि कृतज्ञतेच्या कृतींमुळे आईला अधिक जोडलेले आणि निवांत वाटू शकते.
तुम्ही त्या ताटासाठी दिवसभर वाट पाहिलीत.
पैठणला गोदावरीच्या दगडी पायऱ्यांवर पाणी उडत होते आणि बायका आपल्या घागरी भरत होत्या. नदीपासून वर जाणाऱ्या गल्लीत एकनाथ नावाचे संत राहत होते. ते गृहस्थ होते — पत्नी, मुले, शेजारी आणि तुळस वाढलेली एक छोटी बाग. ते लांब उपवासही करत, असे उपवास जे शरीर शांत करतात आणि मन स्वच्छ करतात.
त्यांचे घर साधे होते. रोज सकाळी जमीन शेणाने सारवली जायची आणि दिवसभर थंड राहायची. संध्याकाळी बागेतून तुळशीचा तिखट-गोड सुगंध आत यायचा.
एका एकादशीला एकनाथांनी सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत काहीच खाल्ले नाही. त्यांचे ओठ कोरडे पडले होते. गुडघे जणू एखाद्या खूप म्हाताऱ्या माणसाचे असावेत असे वाटत होते. अंगण झाडताना आणि गाईला चारा घालताना ते दिवसभर हळू आवाजात विठ्ठलाचे नाव गात होते.
सूर्य मावळला तेव्हा त्यांची पत्नी गिरिजा हिने उपवास सोडण्यासाठी जेवण तयार केले. गरम भात, थोडे वरण आणि हंगामातल्या शेवटच्या आंब्याच्या काही फोडी. भातातून वाफ येत होती. तिने ताट त्यांच्यासमोर ठेवले आणि एखाद्या पवित्र गोष्टीपासून मागे सरावे तशी ती मागे सरली.
एकनाथांनी हात जोडले. त्यांनी ताटाकडे पाहिले. भाताचा सुगंध घेतला. त्यांनी पहिला घास उचलला.
तेवढ्यात दारात एक माणूस येऊन उभा राहिला. खरी भूक माणसाला जशी कृश करते, तसा तो कृश होता. त्याचे पाय धुळीने भरले होते. सकाळपासून चालूनही अन्न न मिळालेल्या माणसासारखी त्याची नजर दूर कुठेतरी हरवली होती. त्याने काहीच मागितले नाही. तो फक्त उभा राहून ताटाकडे पाहत होता.
एकनाथांनी घास खाली ठेवला. त्यांनी उसासा टाकला नाही. ते जराही अडखळले नाहीत. ते उठले आणि घरी परत आलेल्या जुन्या मित्राकडे पाहावे तसे त्या अनोळखी माणसाकडे पाहिले.
"भाऊ," ते म्हणाले, "तुम्ही अगदी योग्य वेळी आलात. या थंड पायरीवर बसा."
त्यांनी ताट उचलले, दारापाशी नेले आणि त्या अनोळखी माणसाच्या हातात ठेवले.
"जेवा," ते म्हणाले. "सावकाश जेवा. आत पाणी आहे. लागले तर सांगा."
ताट धरलेले त्या माणसाचे हात थोडे थरथरत होते. काहीतरी बोलायचे असल्यासारखे त्याने वर पाहिले. एकनाथ फक्त हसले आणि भाताकडे मान हलवली. सांगितल्याप्रमाणे तो माणूस सावकाश जेवू लागला.
एकनाथ आत परत आले आणि रिकाम्या हातांनी जमिनीवर बसले. त्यांनी दार बंद केले नाही.
गिरिजा पाहत होती. ती एक शब्दही बोलली नाही. आपण कोणाशी लग्न केले आहे हे तिला ठाऊक होते. तिने त्यांच्यासाठी पाण्याचा पेला आणला. मग दुसरा पेला भरला, बाहेर नेला आणि त्या अनोळखी माणसाजवळ ठेवला.
तिने आणखी भात आणला नाही. आणायला भातच उरला नव्हता. एकनाथ पाणी पीत राहिले. पोट रिकामे असूनही आत काहीतरी भरून आलेल्या माणसासारखे ते हसत होते.
जेवण झाल्यावर त्या माणसाने बोटांनी ताट स्वच्छ पुसले. त्याने एकनाथांना हात जोडले.
"विठ्ठल तुमचे घर सांभाळो," तो म्हणाला. मग आला होता त्यापेक्षा थोडा ताठ उभा राहून तो संध्याकाळच्या अंधारात पुढे चालू लागला.
रात्री उशिरा, दिवे मंद झाल्यावर गिरिजाने हळूच विचारले, "तुम्ही त्या ताटासाठी दिवसभर वाट पाहिलीत."
एकनाथांनी मान डोलावली. "आणि तो माझ्यापेक्षा जास्त वेळ वाट पाहत होता," ते म्हणाले.
मग ते असे काही बोलले जे गाव पिढ्यानपिढ्या आठवत राहिले. "उपवास म्हणजे फक्त अन्नाशिवाय राहणे नाही. तो माझ्या स्वार्थाशिवाय राहणे आहे. आज मी पोटभर जेवलो."
दुसऱ्या दिवशी सकाळी गिरिजाने थोडा जास्त भात शिजवला, आणि पुढे अनेक सकाळी ती असेच करत राहिली. न जाणो कोणी आले तर, म्हणून ती तो भात दाराजवळच्या एका छोट्या भांड्यात झाकून ठेवायची. नदीकडून येणाऱ्या वाऱ्यावर तुळशीची पाने हलत होती, आणि अनवाणी पायांखाली जमीन थंड होती.
पैठणचे लोक सांगतात की त्यानंतर एकनाथांचे दार खऱ्या अर्थाने कधीच बंद झाले नाही. वाटसरूंना ती गल्ली ओळखीची झाली. मुलांनाही त्या पायरीचा रस्ता कळला, जिथे कोणीतरी त्यांच्या हातात केळे किंवा गुळाचा खडा ठेवेल.
त्या रात्री रिकामे ताट पाण्याच्या घागरीजवळ सुकत होते — धुतलेले, चमकणारे, पुढे ज्याला गरज लागेल त्याच्यासाठी तयार.
बाळा, तुझी आईसुद्धा देणे शिकत आहे, आणि ती ज्याला सगळ्यात आधी देत आहे, तो तू आहेस.
संत आणि वैज्ञानिक मधील आणखी
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 4–8 वर्षांची मुले
स्रोत: संत आणि वैज्ञानिक परंपरेतील कथा
या गोष्टीमागे
गोदावरीकाठच्या पैठणचे संत एकनाथ हे सोळाव्या शतकातील मराठी संत-कवी होते. पंढरपूरच्या विठ्ठलाला समर्पित वारकरी परंपरेतील हे संत भागवतावरील टीकेसाठी आणि गृहस्थ जीवनातच भक्ती जगण्यासाठी ओळखले जातात. महाराष्ट्रात त्यांच्या आदरातिथ्याच्या अनेक कथा आहेत, आणि भाविक आजही त्यांच्या स्मरणार्थ पैठणला जातात. हे पुनर्कथन एका एकादशीच्या संध्याकाळचे आहे: दिवसभराच्या उपवासानंतर एकनाथ वरण-भाताचे पहिले ताट एका मूक वाटसरूला देतात आणि त्याला आपले सर्वात चांगले जेवण म्हणतात. त्यांची पत्नी गिरिजा हिचा शांत प्रतिसाद — त्या दिवसापासून दाराजवळ थोडा जास्त भात ठेवणे — यात कौटुंबिक कोमलता भरतो. गरोदरपणात देण्याच्या शांत आनंदावर विचार करण्याची ही एक संधी आहे.
बाळासोबत विचार करा
एखादी गोष्ट स्वतःकडे ठेवण्यापेक्षा ती देऊन टाकल्यावर तुम्हाला जास्त भरून आल्यासारखे कधी वाटले?
संकल्प: मी घेत असतानाच देते, आणि माझे देणे मलाच भरून टाकते.
आशीर्वाद: एकनाथांच्या उघड्या ताटासारखे, तुमचे शरीर जसे देते त्यातून तुमचे बाळ उदारपणा शिको.
पात्रे
- संत एकनाथ
- — आपले अन्न वाटून घेण्यात पूजा पाहणारे एक संत.
- गिरिजा
- — त्यांची पत्नी, जी दाराजवळ जास्तीचा भात ठेवायला शिकते.
- वाटसरू
- — एक थकलेला पाहुणा, जो त्यांच्यापेक्षाही जास्त वेळ वाट पाहत होता.
बोध
गरजूला देणे हीच खरी पूजा आहे.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
बाळा, मी देणे शिकत आहे, आणि मी सगळ्यात आधी तुला देत आहे.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
एकनाथांनी आपले जेवण का देऊन टाकले?
स्रोत: मराठी भक्ती परंपरा, पैठणच्या संत एकनाथांचे जीवन
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गर्भ संवाद — बाळाशी गप्पा करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 21व्या आठवड्याची माहिती वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
एकनाथांचे ताट ही गोष्ट काय शिकवते?
परंपरा सांगते की उपवास म्हणजे अन्नाशिवाय राहण्याइतकाच स्वार्थ सैल करणेही आहे, आणि एकनाथांचे रिकामे ताट हे वाटून घेण्याविषयी महाराष्ट्राच्या सर्वात लाडक्या शिकवणींपैकी एक आहे. आईच्या शांततेवरील अभ्यास सुचवतात की दयाळूपणा आणि कृतज्ञतेच्या कृतींमुळे आईला अधिक जोडलेले आणि निवांत वाटू शकते.
एकनाथांचे ताट गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?
ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 21 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.