Puranas · વાર્તા સંગ્રહ
ૐના ચાર ઓરડા
સૂતી વખતે નાની ગૌરી માને પૂછે છે કે તે ઊંઘી જાય ત્યારે ક્યાં જાય છે. મા ૐ સમજાવે છે: અ જાગૃતિ છે, ઉ સ્વપ્ન છે, મ ગાઢ, શાંત નિદ્રા છે.
વાર્તાની શીખ: આપણી અંદરનો શાંત આત્મા હંમેશાં હાજર છે.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- ગૌરી, ગૌરીની મા
- સ્રોત ગ્રંથ
- ઉપનિષદો
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 3–8 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: ઉપનિષદો · પરંપરાગત પુનઃકથન
આ વાર્તા પાછળ
માત્ર બાર શ્લોકનું માંડૂક્ય ઉપનિષદ મુખ્ય ઉપનિષદોમાં સૌથી ટૂંકું છે, છતાં વેદાંતમાં તેનો ઊંડો અભ્યાસ થાય છે, અને તેના પરની ગૌડપાદની કારિકા ભારતીય દર્શનનો એક ઉત્તમ ગ્રંથ બની. તે શીખવે છે કે ૐ અ, ઉ અને મથી બનેલો છે, જે જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને ગાઢ નિદ્રાને અનુરૂપ છે, જ્યારે તેના પછીની શાંતિ તુરીય છે, ચોથી અવસ્થા, શાંત અને મંગળ. આ કથન એક સરળ માળખું ઉમેરે છે: સૂતી વખતે એક મા પોતાની દીકરીના પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે કે તે ઊંઘમાં ક્યાં જાય છે, અને દરેક અવસ્થાને એક ઓરડા તરીકે વર્ણવે છે. ઉપદેશ પોતે ઉપનિષદનો જ રહે છે. થનારી માતા માટે, ધીમેથી ૐ બોલવો અને તેના પછીની શાંતિમાં આરામ કરવો એ સાંજની એક શાતા આપતી સાધના છે.
માંડૂક્ય ઉપનિષદ જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને નિદ્રાના રોજના ચક્રને શાંતિના માર્ગમાં ફેરવી દે છે. તે એક આશ્વાસનભર્યો વિચાર આપે છે કે એક શાંત, પૂર્ણ આત્મા દરેક અવસ્થામાં હાજર છે.
જાગતું હોય કે સપનાં જોતું હોય કે ગાઢ ઊંઘમાં હોય, તારી અંદરનો એ શાંત આત્મા હંમેશાં અહીં જ છે.
દીવો ધીમો કરેલો હતો, અને બહાર રાત નરમ અને ભૂરી હતી. ગૌરી નામની એક નાની છોકરી પથારીમાં સૂતી હતી, પણ તેની આંખો પહોળી ખુલ્લી હતી.
"મા," તેણે ધીમેથી કહ્યું, "હું ઊંઘી જાઉં ત્યારે ક્યાં જાઉં છું?"
તેની મા તેની બાજુમાં બેઠી અને તેના વાળ પર હાથ ફેરવ્યો. "આ ખૂબ જૂનો પ્રશ્ન છે," તેણે કહ્યું. "ઋષિઓએ પણ આ પૂછ્યું હતું. તેમણે માંડૂક્ય ઉપનિષદ નામના એક નાનકડા પુસ્તકમાં તેનો જવાબ આપ્યો."
"શું તે લાંબું પુસ્તક છે?" ગૌરીએ પૂછ્યું.
"તે બધામાં સૌથી ટૂંકાંમાંનું એક છે," માએ હસીને કહ્યું. "માત્ર બાર શ્લોક. અને તે આખું એક એવા અવાજ વિશે છે જે તું પહેલેથી જાણે છે: ૐ."
તેણે તે ધીમેથી બોલ્યું, જેમ તે સવારે દીવા સામે બોલતી. "ઓમ્મ્મ્." અવાજ નાના ઓરડામાં ભરાઈ ગયો અને પછી શાંતિમાં ઓગળી ગયો.
"ઋષિઓએ ૐની અંદર ત્રણ અવાજ સાંભળ્યા," માએ કહ્યું. "અ, ઉ અને મ. અ-ઉ-મ. અને તેમણે કહ્યું કે દરેક અવાજ એક ઓરડા જેવો છે જેમાં આપણે રોજ રહીએ છીએ."
"પહેલો ઓરડો અ છે," તેણે આગળ કહ્યું. "એ જાગવાનો ઓરડો છે. દિવસે તારી આંખો ખુલ્લી હોય ત્યારે તું ત્યાં હોય છે."
"જાગવાના ઓરડામાં તું આંબાનું ઝાડ જુએ છે, પોપટ સાંભળે છે, મીઠા ગોળનો સ્વાદ લે છે અને આંગણામાં દોડે છે. બધું તારી બહાર છે, ઉજળું અને વ્યસ્ત. ઉપનિષદ કહે છે કે આ ઓરડામાં આપણે ઇન્દ્રિયો દ્વારા દુનિયાને જાણીએ છીએ, જાણે સાત બારીઓમાંથી બહાર જોતા હોઈએ."
ગૌરીએ માથું હલાવ્યું. તે જાગવાના ઓરડાને ખૂબ સારી રીતે ઓળખતી હતી.
"પણ સૌથી વ્યસ્ત દિવસ પણ પૂરો થાય છે," માએ કહ્યું. "સૂરજ આથમે છે, પોપટ ચૂપ થઈ જાય છે, અને તારી પાંપણો ભારે થવા લાગે છે. પછી તું બીજા ઓરડામાં ચાલવા લાગે છે."
"બીજો ઓરડો ઉ છે," માએ કહ્યું. "એ સપનાંનો ઓરડો છે. તું ઊંઘે અને સપનાં જુએ ત્યારે ત્યાં જાય છે."
"સપનાંના ઓરડામાં તું જાતે જ એક આખી દુનિયા બનાવે છે. તું નદીઓ પર ઊડી શકે, હાથીઓ સાથે વાત કરી શકે, કે સોનાની હોડી શોધી શકે. તે તારી અંદરના પ્રકાશથી બનેલી છે. બીજું કોઈ તે જોઈ શકતું નથી, પણ તને તે બિલકુલ સાચી લાગે છે."
"મેં એક વાર હોડીનું સપનું જોયું હતું!" ગૌરીએ કહ્યું.
"તો તું એ ઓરડામાં જઈ આવી છે," મા હસી. "અને ત્રીજો ઓરડો મ છે, ગાઢ નિદ્રાનો ઓરડો."
"ગાઢ નિદ્રામાં ન કોઈ ચિત્રો છે, ન કોઈ ઇચ્છાઓ. ન કંઈ જોઈએ છે, ન કોઈ ડર છે. તે એક નરમ, અંધારા ધાબળા જેવું છે જ્યાં તું બસ આરામ કરે છે."
"ઉપનિષદ કહે છે કે ગાઢ નિદ્રામાં તું આનંદથી ભરેલી હોય છે, ભલે તને ખબર ન હોય. સવારે તું કહે છે, મને કેટલી સરસ ઊંઘ આવી."
ગૌરીએ બગાસું ખાધું. "એ ઓરડો સરસ લાગે છે."
"છે જ," માએ કહ્યું. "પણ અહીં એક રહસ્ય છે. ૐના અવાજ પછી શું આવે છે?"
ગૌરીએ વિચાર્યું. "શાંતિ?"
"હા. ૐ પછીની શાંતિ. ઋષિઓએ તેને ચોથી, તુરીય, કહી. એ ખરેખર કોઈ ઓરડો નથી. એ તો તે છે જે દરેક ઓરડામાં છે."
"તું જાગતી હોય ત્યારે તારી અંદર કોઈ જોઈ રહ્યું છે. તું સપનાં જુએ ત્યારે તારી અંદર કોઈ જોઈ રહ્યું છે. તું ગાઢ ઊંઘમાં હોય ત્યારે પણ તારી અંદર કોઈ ત્યાં જ છે, શાંત અને પૂર્ણ."
"એ જ તારો સાચો આત્મા છે. ઉપનિષદ કહે છે કે તે શાંત છે, માયાળુ છે, એક છે, બીજો કોઈ નહીં. તે ક્યારેય દૂર જતો નથી, એક પળ માટે પણ નહીં, તું ઉદાસ હોય ત્યારે પણ નહીં અને ઊંઘરેટી હોય ત્યારે પણ નહીં."
ગૌરી થોડી વાર ચૂપ રહી. "તો હું ઊંઘી જાઉં ત્યારે ખરેખર ક્યાંય જતી નથી?"
"તું એક ઓરડામાંથી બીજા ઓરડામાં જાય છે," માએ કહ્યું. "પણ સાચી તું, એ શાંત તું, અહીં જ રહે છે, સુરક્ષિત અને સ્થિર, પસાર થતાં વાદળો પાછળના આકાશની જેમ."
ગૌરીએ આંખો બંધ કરી. "અ-ઉ-મ," તેણે ગણગણ્યું, "અને પછી શાંતિ." તેની મા તેની પાસે જ રહી, ખૂબ ધીમેથી એ અવાજ ગણગણતી, અને પછી શાંતિને બંનેને સાચવવા દેતી. જલદી ગૌરીના શ્વાસ ધીમા અને એકસરખા થઈ ગયા. તે સપનાંના ઓરડામાં જઈ રહી હતી.
અને તું, નાનકડા બાળ, હવે તારા પોતાના શાંત ઓરડામાં આરામ કર. જાગતું હોય કે સપનાં જોતું હોય કે ગાઢ ઊંઘમાં હોય, તારી અંદરનો એ શાંત આત્મા હંમેશાં અહીં જ છે.
પુરાણ માંથી વધુ
બાળક સાથે વિચારો
આજે રાતે, એક લાંબો ૐ બોલ્યા પછી કે તેની કલ્પના કર્યા પછી, શું તમે થોડા શ્વાસ સુધી તેના પછીની શાંતિમાં આરામ કરી શકો?
સંકલ્પ: દરેક વ્યસ્ત દિવસ અને બેચેન રાતની નીચે, મારી અંદરની એક શાંત શાંતિ પૂર્ણ રહે છે.
આશીર્વાદ: નાનકડા બાળ, તું જાગૃતિ અને સપનાં વચ્ચે હળવેથી પસાર થાય, હંમેશાં તારા પોતાના શાંત પ્રકાશમાં આરામ કરતું.
પાત્રો
- ગૌરી
- — સૂતી વખતે પ્રશ્ન પૂછતી એક જિજ્ઞાસુ નાની છોકરી.
- ગૌરીની મા
- — તે પ્રેમથી માંડૂક્ય ઉપનિષદનું જ્ઞાન વહેંચે છે.
બોધ
આપણી અંદરનો શાંત આત્મા હંમેશાં હાજર છે.
તમારા બાળકને શું કહેવું
હવે આરામ કર, નાનકડા બાળ. અ-ઉ-મ, અને પછી શાંતિ. તારી અંદરનો શાંત આત્મા હંમેશાં અહીં જ છે.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
ૐ કયા ત્રણ અવાજથી બનેલો છે?
સ્રોત: માંડૂક્ય ઉપનિષદ (12 શ્લોક); કથાનું માળખું ઉમેરેલું
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા થોડી મિનિટ ધ્યાન અને શ્વાસ અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થા ડાયટ ચાર્ટ વાંચો.
સંબંધિત વાર્તાઓ
- ગુરુની બે યાત્રાઓ · દિવસ 218
એ જ મૂલ્ય
મહાભારત પરંપરાની આ લોકપ્રિય બોધકથા કહે છે કે આપણે બીજામાં એ જ જોઈએ છીએ જે આપણી અંદર હોય છે. તે માતા-પિતાને પોતે દુનિયાને કઈ નજરે જુએ છે તે તરફ ધ્યાન આપવા કહે છે. માતાની શાંતિ વિશેનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે વધુ દયાળુ, ઉદાર દૃષ્ટિ કેળવવાથી રોજનો તણાવ હળવો થઈ શકે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ૐના ચાર ઓરડા વાર્તા શું શીખવે છે?
માંડૂક્ય ઉપનિષદ જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને નિદ્રાના રોજના ચક્રને શાંતિના માર્ગમાં ફેરવી દે છે. તે એક આશ્વાસનભર્યો વિચાર આપે છે કે એક શાંત, પૂર્ણ આત્મા દરેક અવસ્થામાં હાજર છે.