Saints & Scientists · गोष्ट संग्रह
भीमराव आणि पुस्तकांचं घर
छोट्या भीमरावला शाळेत वेगळं ठेवलं जातं, पण तो ठरवतो की शिकण्यापासून त्याला काहीही रोखणार नाही. तो पुस्तकांसाठी पैसे साठवतो आणि लंडनच्या ग्रंथालयात तासन्तास वाचतो.
गोष्टीचे तात्पर्य: शिक्षण आपल्याला ताकद देतं आणि सगळ्यांसाठी दारं उघडतं.
या गोष्टीत
- पात्रे
- भीमराव आंबेडकर, त्यांचे वडील, दयाळू शिक्षक
- मूळ ग्रंथ
- डॉ. बी. आर. आंबेडकरांचं जीवन: 'वेटिंग फॉर अ व्हिसा' आणि धनंजय कीर यांचं 'डॉ. आंबेडकर: लाइफ अँड मिशन'
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: संत आणि वैज्ञानिक परंपरेतील कथा
या गोष्टीमागे
डॉ. बी. आर. आंबेडकरांच्या स्वतःच्या आत्मचरित्रात्मक टिपणांवर, 'वेटिंग फॉर अ व्हिसा'वर, आणि धनंजय कीर यांच्या चरित्रावर आधारित ही दंतकथा नसून खरं जीवन आहे. यात नोंदलेले प्रसंग आहेत: शाळेत ते बसायचे ते गोणपाट, डबा वाटून खाणारे शिक्षक, कोलंबिया आणि लंडनला नेणारी शिष्यवृत्ती, आणि दादरच्या राजगृहात उभारलेलं विशाल ग्रंथालय. विद्वान घरात जन्मलेल्या विद्वानांच्या गोष्टींपेक्षा वेगळी, ही प्रत्येक अडथळ्याविरुद्ध पुस्तकं मिळवणाऱ्या वाचकाची गोष्ट आहे, आणि शिक्षण 'वाघिणीचं दूध' असल्याचं त्यांचं वाक्य आजही भारतभर उद्धृत केलं जातं. बाळाला पुस्तकांची आवड लागावी, या प्रेमळ इच्छेसाठी ही गर्भावस्थेत योग्य आहे.
आंबेडकरांनी अन्यायी बालपणाचं रूपांतर आयुष्यभराच्या शिक्षणात आणि सेवेत केलं. त्यांची गोष्ट प्रत्येक मुलाच्या प्रतिष्ठेचा आणि पुस्तकं व प्रेमळ शिक्षकांच्या शांत शक्तीचा सन्मान करते.
भीमने ठरवलं की शिकण्यापासून मात्र त्याला कोणीही वेगळं ठेवू शकणार नाही.
फार पूर्वी, भारतातल्या एका छोट्या गावात, चमकदार डोळ्यांचा भीमराव नावाचा एक मुलगा राहत होता. मोठ्या कुटुंबातलं ते सगळ्यात धाकटं मूल होतं, आणि त्याच्या वडिलांना सगळ्यांना मोठ्याने वाचून दाखवायला फार आवडायचं.
संध्याकाळी वडील जुने श्लोक गात आणि मोठ्या ग्रंथांतल्या गोष्टी सांगत, आणि छोटा भीम हनुवटी हातावर ठेवून ऐकत बसे, या गोष्टी कधीच संपू नयेत असं त्याला वाटे.
भीम शाळेत जाऊ लागला, तेव्हा आयुष्य नेहमीच प्रेमळ नव्हतं. त्या काळी काही मुलांना अन्यायाने वेगळं ठेवलं जायचं, आणि भीम त्यांच्यापैकी एक होता. तो अनेकदा घरून आणलेल्या एका छोट्या गोणपाटावर बसायचा.
त्यामुळे त्याचं मन दुखायचं. पण त्या दुखऱ्या मनात काहीतरी स्थिर वाढत होतं. भीमने ठरवलं की शिकण्यापासून मात्र त्याला कोणीही वेगळं ठेवू शकणार नाही.
म्हणून तो वर्गात खूप लक्ष देऊन ऐकायचा. मिळेल ते प्रत्येक पान वाचायचा. आणि आवडणारं पुस्तक मिळालं की ते उबदार, विश्वासू मित्रासारखं छातीशी धरायचा.
एका दयाळू शिक्षकांनी पाहिलं की हा मुलगा किती मेहनत करतो, आणि त्यांना त्याचा लळा लागला. ते कधी कधी आपला डबा भीमसोबत वाटून खायचे, आणि छोट्या छोट्या प्रेमळ गोष्टींतून त्याला मदत करायचे.
भीम तो दयाळूपणा कधीच विसरला नाही. तो शिकला की एक प्रेमळ शिक्षक मुलाच्या आयुष्यात असा दिवा लावू शकतो, जो कित्येक वर्षं उजळत राहतो.
तो मोठा होत गेला, तसं त्याचं पुस्तकांवरचं प्रेम आणखी वाढत गेलं. त्याला थोडे पैसे मिळाले की तो ते मिठाईवर खर्च करत नसे. पुस्तकांसाठी थोडे थोडे साठवत असे.
मुलाच्या तेजस्वी बुद्धीवर विश्वास असल्यामुळे, त्याला हवी असलेली पुस्तकं घेण्यासाठी वडील कधी कधी उसने पैसेही घेत.
भीमराव शिकत राहिले, शिकत राहिले. एका विचारी राजाने दिलेल्या शिष्यवृत्तीच्या मदतीने ते समुद्रापार अमेरिकेत आणि नंतर इंग्लंडमध्ये शिकायला गेले.
न्यूयॉर्कमध्ये त्यांना इतकी मोठी ग्रंथालयं दिसली, की ती कागदाचे महालच वाटत. उंच कपाटं छतापर्यंत पोहोचलेली, जगाच्या कानाकोपऱ्यातल्या पुस्तकांनी भरलेली.
असं म्हणतात की लंडनमध्ये सकाळी दारं उघडताच ते ग्रंथालयात जात आणि रात्री दारं बंद होईपर्यंत तिथेच वाचत-लिहीत बसत.
कधी कधी ते थोडंसंच जेवत, म्हणजे अभ्यासासाठी पैसे आणि वेळ वाचेल. त्यांच्या वह्या काळजीपूर्वक लिहिलेल्या अक्षरांनी, पानामागून पान, भरत गेल्या.
बाहेर शहर धावत-खडखडत असायचं. पण आतल्या शांत वाचनालयात, पानं उलटण्याच्या मंद सळसळीत, भीमरावांना शांत आणि मोकळं वाटायचं.
ते भारतात परत आले, तेव्हा आपलं ज्ञान कंदिलासारखं सोबत घेऊन आले. प्रत्येक माणसाला न्यायाने वागवलं जावं आणि प्रत्येक मुलाला शाळेत जाता यावं, अशी त्यांची इच्छा होती.
आयुष्यभर ते पुस्तकं जमवत राहिले. मुंबईतल्या आपल्या घरात, ज्याचं नाव त्यांनी राजगृह ठेवलं, त्यांनी इतकं मोठं ग्रंथालय उभारलं की येणारे लोक दारातच थांबून नुसते पाहत राहत.
तिथे हजारो-हजारो पुस्तकं होती: कायद्याची आणि इतिहासाची, कवितेची आणि धर्माची, विज्ञानाची आणि दूरदूरच्या देशांची. काही जण म्हणतात सुमारे पन्नास हजार पुस्तकं होती.
प्रत्येक पुस्तक कपाटात कुठे आहे, हे त्यांना ठाऊक होतं. माळी आपल्या आवडत्या रोपाकडे जसा हात नेतो, तसा ते पुस्तकाकडे हात न्यायचे, हळुवारपणे आणि आनंदाने.
भेटायला येणाऱ्या मित्रांना ते रात्री उशिरापर्यंत टेबलाशी बसलेले दिसत, शेजारी दिवा उजळत असे आणि भोवती उघड्या पुस्तकांचा ढीग एखाद्या मऊ छोट्या भिंतीसारखा असे.
ते नेहमी म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीच्या दुधासारखं आहे, जो ते पितो त्याला मोठी ताकद मिळते. प्रत्येकाला ते पिण्याची संधी मिळावी, असं त्यांना वाटे.
त्या ज्ञानाने त्यांना एक अद्भुत काम करायला मदत केली. भारत स्वतंत्र झाला, तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी संविधान लिहिणाऱ्या समितीचं नेतृत्व केलं, देशातल्या प्रत्येक माणसाचं रक्षण करणारा नियमांचा तो महान ग्रंथ.
एकेकाळी वर्गाच्या कडेला गोणपाटावर बसणाऱ्या त्या छोट्या मुलाने, भारतातल्या प्रत्येक मुलाला समान वागणूक मिळेल, हे वचन लिहायला मदत केली.
म्हणून जेव्हा जेव्हा तू पुस्तक हातात घेशील, तेव्हा भीमरावांची, त्यांच्या स्थिर मनाची आणि पानांनी व प्रकाशाने भरलेल्या त्यांच्या घराची आठवण ठेव.
आता शांत झोप, बाळा. पुस्तकं तुझे मित्र होवोत, आणि शिक्षण तुझ्यासाठी नेहमी नवी दारं उघडो.
संत आणि वैज्ञानिक मधील आणखी
बाळासोबत विचार करा
तुमच्या स्वतःच्या बालपणात कोणत्या पुस्तकाने किंवा शिक्षकाने दिवा लावला?
संकल्प: मी माझ्या बाळाभोवती शब्द, गोष्टी आणि प्रेमळ शिक्षण पसरवते.
आशीर्वाद: बाळा, तुझं शिकण्यासाठी नेहमी स्वागत होवो, आणि तुझं मन मजबूत आणि दयाळू होवो.
पात्रे
- भीमराव आंबेडकर
- — पुस्तकांना आपले जिवलग मित्र बनवणारा एक हुशार मुलगा.
- त्यांचे वडील
- — जे रोज संध्याकाळी मोठ्या ग्रंथांतून वाचून आणि गाऊन दाखवत.
- दयाळू शिक्षक
- — ज्यांनी छोट्या भीमसोबत आपला डबा वाटला.
बोध
शिक्षण आपल्याला ताकद देतं आणि सगळ्यांसाठी दारं उघडतं.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
बाळा, पुस्तकं तुझे मित्र होवोत आणि शिक्षण नेहमी तुझी वाट उजळो.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
भीमरावांना पुस्तकं इतकी का आवडायची?
स्रोत: डॉ. बी. आर. आंबेडकरांचं जीवन: 'वेटिंग फॉर अ व्हिसा' आणि धनंजय कीर यांचं 'डॉ. आंबेडकर: लाइफ अँड मिशन'
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गायत्री मंत्र जप करून पाहा आणि गर्भावस्था आहार तक्ता वाचा.
संबंधित गोष्टी
- गौतम स्वामी क्षमा मागतात
तेच मूल्य
जैन शास्त्रांतली ही गोष्ट दाखवते की नम्रता आणि सत्यवचन एकत्र असतात. सर्वात ज्ञानी माणसांकडूनही चुका होऊ शकतात, आणि लवकर क्षमा मागितल्याने मन हलके राहते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भीमराव आणि पुस्तकांचं घर ही गोष्ट काय शिकवते?
आंबेडकरांनी अन्यायी बालपणाचं रूपांतर आयुष्यभराच्या शिक्षणात आणि सेवेत केलं. त्यांची गोष्ट प्रत्येक मुलाच्या प्रतिष्ठेचा आणि पुस्तकं व प्रेमळ शिक्षकांच्या शांत शक्तीचा सन्मान करते.