Mahabharata · દિવસ 39 · અઠવાડિયું 6
અર્જુન અને પક્ષીની આંખ
ગુરુ દ્રોણ ઝાડ પર લાકડાનું પક્ષી બાંધે છે અને શિષ્યોને પૂછે છે કે તેમને શું દેખાય છે. દરેક રાજકુમાર ઝાડ, પાંદડાં અને આકાશ કહે છે.
વાર્તાની શીખ: જ્યારે આપણે મનને એક લક્ષ્ય પર રાખીએ, ત્યારે તે કામ સારી રીતે કરી શકીએ.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- અર્જુન, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય, યુધિષ્ઠિર
- સ્રોત ગ્રંથ
- મહાભારત
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
દિવસ 39 એક નજરે
- અઠવાડિયું
- અઠવાડિયું 6 · 7 માંથી દિવસ 4
- ત્રિમાસિક
- ત્રિમાસિક 1
- આ અઠવાડિયે બાળક
- ધબકારા ટમટમવા લાગે છે. હાથ અને પગ બનનારી કળીઓ દેખાય છે. અઠવાડિયું 6: બાળકનો વિકાસ
- આજની વાર્તા
- અર્જુન અને પક્ષીની આંખ
- મંત્ર
- ગાયત્રી મંત્ર
- ગર્ભ સંવાદ
- આ અઠવાડિયે બાળક સાથે વાત કરો
પરંપરા અર્જુનના જવાબને ધ્યાનનો કાયમી પાઠ માને છે, જે પેઢીઓથી ભારતીય બાળકોને કહેવાય છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે એક સમયે એક સરળ કામ પર પૂરું ધ્યાન આપવાથી ભરેલું, ચિંતાવાળું મન શાંત થઈ શકે છે.
મને ફક્ત પક્ષીની આંખ દેખાય છે.
તે સવારે, કોઈ શિષ્ય જાગે તે પહેલાં, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય જાતે જૂના વડના ઝાડ પર ચડ્યા અને તેની સૌથી ઊંચી ડાળીઓમાંથી એક પર લાકડાનું નાનું પક્ષી બાંધી દીધું.
તેમનો આશ્રમ હસ્તિનાપુર પાસે એક જંગલની કિનારે હતો. અહીં તેઓ યુવાન રાજકુમારોને, પાંચ પાંડવો અને તેમના પિતરાઈ કૌરવોને, ધનુર્વિદ્યા શીખવતા. હવામાં ભીની માટી અને લાકડાના ધુમાડાની સુગંધ હતી, અને આંબાના ઝાડ પર પોપટ કલબલાટ કરતા હતા.
જ્યારે રાજકુમારો મેદાનમાં ભેગા થયા, ત્યારે દ્રોણે વડ તરફ આંગળી ચીંધી. ઊંચે પાંદડાંની વચ્ચે, અડધું છાયામાં છુપાયેલું, એ નાનું લાકડાનું પક્ષી બેઠું હતું. કોઈએ તેની આંખ ચમકતા કાળા રંગે રંગી હતી.
"આજે એક પરીક્ષા છે," દ્રોણે કહ્યું. "તમારું નિશાન એ પક્ષીની આંખ છે. ફક્ત આંખ. બીજું કંઈ નહીં."
છોકરાઓ ઉત્સાહથી એકબીજા સામે જોવા લાગ્યા. દ્રોણે સૌથી પહેલાં મોટા પાંડવ, યુધિષ્ઠિરને બોલાવ્યા.
યુધિષ્ઠિર આગળ આવ્યા, ધનુષ પર તીર ચડાવ્યું અને નિશાન તાક્યું.
"થોભો," દ્રોણે કહ્યું. "તીર છોડતાં પહેલાં મને કહો, તમને શું દેખાય છે."
યુધિષ્ઠિર હંમેશાં સાચું બોલતા. "ગુરુજી, મને ઝાડ દેખાય છે. તેનાં પાંદડાં અને ડાળીઓ, અને પક્ષી દેખાય છે. મને આકાશ દેખાય છે. મને તમે દેખાઓ છો, અને અહીં ઊભેલા મારા ભાઈઓ અને પિતરાઈઓ દેખાય છે."
દ્રોણે માથું હલાવ્યું. "દીકરા, ધનુષ નીચે મૂકો. બાજુ પર ઊભા રહો."
યુધિષ્ઠિરને નવાઈ લાગી, પણ તેમણે કહ્યા પ્રમાણે કર્યું.
દ્રોણે પછીના રાજકુમારને બોલાવ્યા. પછી બીજાને. દુર્યોધન આવ્યા, ભીમ આવ્યા, અને બીજા ઘણા. દરેકે નિશાન તાક્યું. દરેકને એ જ પ્રશ્ન પુછાયો. દરેકે ઝાડ, આકાશ, લોકો અને પક્ષીનું વર્ણન કર્યું. અને દરેકને તીર છોડ્યા વગર બાજુ પર ઊભા રહેવા કહેવાયું.
છોકરાઓ ગુસપુસ કરવા લાગ્યા. બધાએ પક્ષી તો જોયું જ હતું. તો ખોટું શું હતું?
સૌથી છેલ્લે, દ્રોણે અર્જુનને બોલાવ્યા.
અર્જુન શાંતિથી આગળ આવ્યા. તેમણે ધનુષ ઉપાડ્યું અને દોરી પર તીર ચડાવ્યું. ધીમે શ્વાસ અંદર લીધો અને ધીમે બહાર છોડ્યો. તેમનું આખું શરીર સાવ સ્થિર થઈ ગયું.
"અર્જુન," દ્રોણે હળવેથી કહ્યું. "મને કહો, તમને શું દેખાય છે."
અર્જુને નિશાન પરથી નજર હટાવી નહીં.
"મને પક્ષીની આંખ દેખાય છે, ગુરુદેવ."
"તમને ઝાડ નથી દેખાતું?"
"ના, ગુરુદેવ."
"ડાળી? તમારા ભાઈઓ? હું?"
"ના, ગુરુદેવ. મને ફક્ત પક્ષીની આંખ દેખાય છે."
દ્રોણના ચહેરા પર ધીમે ધીમે સ્મિત ફેલાયું.
"તો તીર છોડો."
ધનુષની દોરી રણકી. તીર પાંદડાંમાંથી સીધું ઉપર ગયું, અને નાનો "ટક" અવાજ કરીને લાકડાના પક્ષીની ચમકતી કાળી આંખમાં બરાબર વાગ્યું.
થોડી પળ કોઈ કંઈ બોલ્યું નહીં. પછી છોકરાઓ ચારે બાજુ ભેગા થઈ ગયા, ઉપર પક્ષી સામે જોયું, પછી અર્જુન સામે, અને પછી પોતાના ગુરુ સામે.
દ્રોણે અર્જુનના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને બીજા સામે ફર્યા.
"આ જ પાઠ છે," તેમણે કહ્યું. "તમે બધાએ પક્ષી જોયું. પણ તમે બીજું બધું પણ જોયું. તમારું મન જમીન પર ઢોળાયેલા પાણી જેવું ફેલાયેલું હતું. અર્જુનનું મન એક જ નહેરમાં વહેતા પાણીની જેમ એક જગ્યાએ ભેગું હતું. જ્યારે મન આ રીતે ભેગું થાય, ત્યારે ડર કે શંકા માટે કોઈ જગ્યા બચતી નથી."
તેમણે વારાફરતી દરેક સામે જોયું.
"આ ફક્ત ધનુર્વિદ્યામાં જ સાચું નથી. જીવનમાં જે પણ કરો, રસોઈ બનાવવી, પાઠ શીખવો, કોઈ વહાલાની સંભાળ રાખવી, તે આખું ધ્યાન આપીને કરો. એ જ રીતે સારું કામ થાય છે."
રાજકુમારોએ ધીમે ધીમે માથું હલાવ્યું. અર્જુનની પ્રશંસા ન ગમતી હોવા છતાં દુર્યોધન પણ શાંત રહ્યા.
અર્જુને ધનુષ નીચે કર્યું. તેમણે કોઈ બડાઈ ન મારી. તેમણે ફક્ત ગુરુને નમન કર્યું અને તેમના પગે લાગ્યા.
તે દિવસે પછી, પાઠ પૂરા થયા અને બીજા છોકરાઓ નદીમાં નહાવા ગયા, ત્યારે અર્જુન મેદાનમાં જ રોકાયા. તેઓ વડની છાયામાં બેઠા અને ઉપર એ નાના લાકડાના પક્ષી સામે જોયું, જે હજી આંખમાં તીર સાથે ત્યાં લટકતું હતું.
એક સાચું પક્ષી, નાનું લીલું પતરંગો, આવીને તેની બાજુની ડાળી પર બેઠું. તેણે લાકડાના પક્ષી સામે જોયું. પછી નીચે અર્જુન સામે જોયું. પછી તે જંગલ ઉપરથી ઊડી ગયું, અને અર્જુન હસીને ઘાસમાં આડા પડ્યા.
નાનકડા, એક દિવસ તું પણ તારું આખું ધ્યાન એક વસ્તુ પર ભેગું કરતાં શીખીશ, અને આજે રાત્રે અમારું બધાનું ધ્યાન તારા પર જ છે.
મહાભારત માંથી વધુ
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 3–8 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: મહાભારત, Adi પર્વ · પરંપરાગત પુનઃકથન
આ વાર્તા પાછળ
રાજકુમારોની દ્રોણ દ્વારા પરીક્ષા મહાભારત પરંપરાનાં સૌથી જાણીતાં દૃશ્યોમાંનું એક છે, જે આદિ પર્વમાંથી અસંખ્ય શાળાની ચોપડીઓ અને અમર ચિત્ર કથાનાં પાનાંમાં ફરી કહેવાયું છે. ભારતમાં "ફક્ત પક્ષીની આંખ જોવી" એ ધ્યાન માટે રોજનો શબ્દપ્રયોગ બની ગયો છે. અહીં કથા યુધિષ્ઠિરને મૂર્ખ નહીં, પ્રામાણિક જ રાખે છે: દરેક ભાઈ સાચું જુએ છે, પણ ફક્ત અર્જુન પોતાના મનને પાણીની જેમ એક જ નહેરમાં ભેગું કરે છે. પછી દ્રોણ આ પાઠને ધનુર્વિદ્યાથી આગળ રસોઈ, અભ્યાસ અને વહાલાંની સંભાળ સુધી ફેલાવે છે. થનારી માતા માટે તે દરેક નાના રોજિંદા કામ પર શાંત, પૂરા મનથી ધ્યાન આપવાનું આમંત્રણ છે.
પરંપરા દ્રોણના આશ્રમને હરિયાણાના ગુરુગ્રામમાં માને છે, જેના નામનો અર્થ ઘણી વાર 'ગુરુનું ગામ' કહેવાય છે; ભારત સરકાર દ્વારા ઉત્કૃષ્ટ રમત પ્રશિક્ષકોને અપાતો દ્રોણાચાર્ય પુરસ્કાર તેમના નામે છે, અને અર્જુન પુરસ્કાર ખેલાડીઓને સન્માને છે. આખા ભારતમાં તીરંદાજીના પ્રશિક્ષકો આજે પણ એકાગ્રતા શીખવતી વખતે પક્ષીની આંખની વાર્તા કહે છે. આ દૃશ્ય અમર ચિત્ર કથા, શાળાનાં પુસ્તકો અને ટીવીના મહાભારતમાં આવે છે, અને હિન્દી, મરાઠી તથા ગુજરાતીમાં લક્ષ્ય પર નજર રાખવાની કહેવતો તેનો જ પડઘો છે. ભાવિ માતા માટે આ કોમળ યાદ છે કે શાંત, એકાગ્ર ધ્યાન — શ્વાસ પર, આરામ પર, એક સમયે એક કામ પર — સૌથી વ્યસ્ત દિવસને પણ હળવો બનાવી શકે છે.
બાળક સાથે વિચારો
અત્યારે તમારા જીવનમાં 'પક્ષીની આંખ' શું છે? કઈ એક વસ્તુ રોજ થોડી પળ માટે પણ તમારા પૂરા, અખંડ ધ્યાનને લાયક છે?
સંકલ્પ: મારું મન શાંત છે. મારું ધ્યાન સ્પષ્ટ છે. હું મારો હેતુ પૂરો કરી શકું છું.
આશીર્વાદ: તમને જંગલના તળાવ જેવું નિર્મળ મન અને અર્જુનના તીર જેવું સાચું ધ્યાન મળે.
પાત્રો
- અર્જુન
- — એક એકાગ્ર શિષ્ય, જેને ફક્ત પોતાનું લક્ષ્ય દેખાય છે.
- ગુરુ દ્રોણાચાર્ય
- — એક જ્ઞાની ગુરુ, જે એક સરળ પ્રશ્નથી શિષ્યોની પરીક્ષા લે છે.
- યુધિષ્ઠિર
- — એક પ્રામાણિક રાજકુમાર, જે બરાબર એ જ કહે છે જે તેમને દેખાય છે.
બોધ
જ્યારે આપણે મનને એક લક્ષ્ય પર રાખીએ, ત્યારે તે કામ સારી રીતે કરી શકીએ.
તમારા બાળકને શું કહેવું
મારા નાનકડા, તારું મન અર્જુનની જેમ શાંત અને એકાગ્ર રહે, અને જે મહત્ત્વનું છે તે સાફ જુએ.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
ઝાડ સામે જોયું ત્યારે અર્જુનને શું દેખાયું?
સ્રોત: મહાભારત પરંપરા (રાજકુમારોની દ્રોણ દ્વારા પરીક્ષા, આદિ પર્વની પુનર્કથાઓ)
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગાયત્રી મંત્રનો જાપ અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થાના 6મા અઠવાડિયાની માહિતી વાંચો.
સંબંધિત વાર્તાઓ
- અર્જુન અને મૌન ગુરુ · દિવસ 109
મળતી આવતી વાર્તા
અર્જુનને પછીથી મળેલી ભગવદ્ ગીતા ઘણી વાર સ્થિર મનને શાંત પાણી સાથે સરખાવે છે, અને પરંપરા સ્થિરતાને સ્પષ્ટ કર્મનું મૂળ માને છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે વિચારોને જબરદસ્તી દૂર કર્યા વગર બસ બેસવું અને શ્વાસ લેવો ચિંતિત મનને ઠરવામાં મદદ કરી શકે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
અર્જુન અને પક્ષીની આંખ વાર્તા શું શીખવે છે?
પરંપરા અર્જુનના જવાબને ધ્યાનનો કાયમી પાઠ માને છે, જે પેઢીઓથી ભારતીય બાળકોને કહેવાય છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે એક સમયે એક સરળ કામ પર પૂરું ધ્યાન આપવાથી ભરેલું, ચિંતાવાળું મન શાંત થઈ શકે છે.
અર્જુન અને પક્ષીની આંખ ગર્ભાવસ્થાના કયા અઠવાડિયા માટે છે?
આ વાર્તા ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા 6 માટે છે, પણ તમે કોઈ પણ અઠવાડિયે બાળકને સંભળાવી શકો છો.