Mahabharata · दिवस 39 · आठवडा 6
अर्जुन आणि पक्ष्याचा डोळा
गुरू द्रोण झाडाला एक लाकडी पक्षी बांधतात आणि शिष्यांना विचारतात की त्यांना काय दिसते. प्रत्येक राजकुमार झाड, पाने आणि आकाश यांची नावे घेतो.
गोष्टीचे तात्पर्य: आपण मन एका ध्येयावर ठेवले, की ते काम आपण चांगले करू शकतो.
या गोष्टीत
- पात्रे
- अर्जुन, गुरू द्रोणाचार्य, युधिष्ठिर
- मूळ ग्रंथ
- महाभारत
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
दिवस 39 एका नजरेत
- आठवडा
- आठवडा 6 · ७ पैकी दिवस 4
- तिमाही
- तिमाही 1
- या आठवड्यात बाळ
- आठवडा 6: बाळाची वाढ
- आजची गोष्ट
- अर्जुन आणि पक्ष्याचा डोळा
- मंत्र
- गायत्री मंत्र
- गर्भसंवाद
- या आठवड्यात बाळाशी बोला
परंपरा अर्जुनाच्या उत्तराला एकाग्रतेचा चिरंतन धडा मानते, जो पिढ्यानपिढ्या भारतीय मुलांना सांगितला जातो. आईच्या शांततेवरील संशोधन सुचवते की एका वेळी एकाच साध्या कामाकडे पूर्ण लक्ष दिल्याने धावपळीचे, काळजीत असलेले मन शांत होऊ शकते.
"नाही, गुरुदेव. मला फक्त पक्ष्याचा डोळा दिसतो."
त्या दिवशी सकाळी, कोणताही शिष्य उठण्याआधी, गुरू द्रोणाचार्य स्वतः जुन्या वडाच्या झाडावर चढले आणि त्याच्या एका सर्वात उंच फांदीला एक छोटा लाकडी पक्षी बांधला.
त्यांचा आश्रम हस्तिनापूरजवळ एका वनाच्या कडेला होता. इथे ते तरुण राजकुमारांना, पाच पांडवांना आणि त्यांच्या चुलत भावांना, कौरवांना, धनुर्विद्या शिकवत. हवेत ओल्या मातीचा आणि लाकडाच्या धुराचा वास होता, आणि आंब्याच्या झाडांवर पोपट भांडत होते.
राजकुमार मोकळ्या जागेत जमले, तेव्हा द्रोणांनी वर वडाकडे बोट दाखवले. उंच पानांमध्ये, सावलीत अर्धवट लपलेला, तो छोटा लाकडी पक्षी बसला होता. कोणीतरी त्याचा डोळा चमकदार काळ्या रंगाने रंगवला होता.
"आज एक परीक्षा आहे," द्रोण म्हणाले. "तुमचे लक्ष्य आहे त्या पक्ष्याचा डोळा. फक्त डोळा. दुसरे काहीही नाही."
मुलांनी उत्सुकतेने एकमेकांकडे पाहिले. द्रोणांनी सर्वात आधी थोरल्या पांडवाला, युधिष्ठिराला बोलावले.
युधिष्ठिर पुढे आला, धनुष्याला बाण लावला आणि नेम धरला.
"थांब," द्रोण म्हणाले. "बाण सोडण्याआधी मला सांग, तुला काय दिसते."
युधिष्ठिर नेहमीच प्रामाणिक होता. "गुरुजी, मला झाड दिसते. त्याची पाने आणि फांद्या दिसतात, आणि पक्षी. मला आकाश दिसते. मला तुम्ही दिसता, आणि इथे उभे असलेले माझे भाऊ आणि चुलत भाऊ."
द्रोणांनी मान डोलावली. "धनुष्य खाली ठेव, बाळा. बाजूला हो."
युधिष्ठिर गोंधळला, पण त्याने सांगितल्याप्रमाणे केले.
द्रोणांनी पुढच्या राजकुमाराला बोलावले. मग त्याच्या पुढच्याला. दुर्योधन आला, भीम आला, आणि इतर अनेक. प्रत्येकाने नेम धरला. प्रत्येकाला तोच प्रश्न विचारला गेला. प्रत्येकाने झाड, आकाश, माणसे आणि पक्षी यांचे वर्णन केले. आणि प्रत्येकाला बाण न सोडताच बाजूला व्हायला सांगितले गेले.
मुले कुजबुजू लागली. सगळ्यांनी पक्षी पाहिला होता. मग चुकले काय?
सगळ्यांत शेवटी द्रोणांनी अर्जुनाला बोलावले.
अर्जुन शांतपणे पुढे आला. त्याने धनुष्य उचलले आणि दोरीला बाण लावला. त्याने हळूच श्वास आत घेतला आणि सोडला. त्याचे शरीर पूर्णपणे स्थिर झाले.
"अर्जुना," द्रोण हळूच म्हणाले. "मला सांग, तुला काय दिसते."
अर्जुनाने लक्ष्यावरून नजर हलवली नाही.
"मला पक्ष्याचा डोळा दिसतो, गुरुदेव."
"तुला झाड दिसत नाही?"
"नाही, गुरुदेव."
"फांदी? तुझे भाऊ? मी?"
"नाही, गुरुदेव. मला फक्त पक्ष्याचा डोळा दिसतो."
द्रोणांच्या चेहऱ्यावर हळूहळू हसू पसरले.
"मग बाण सोड."
धनुष्याची दोरी टणत्कारली. बाण पानांमधून सरळ वर उडाला, आणि छोट्याशा 'टॉक' आवाजासह लाकडी पक्ष्याच्या चमकदार काळ्या डोळ्यात अचूक घुसला.
क्षणभर कोणीच काही बोलले नाही. मग मुले भोवती गोळा झाली, कधी वर पक्ष्याकडे, कधी अर्जुनाकडे, तर कधी आपल्या गुरूंकडे पाहू लागली.
द्रोणांनी अर्जुनाच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि इतरांकडे वळले.
"हाच धडा आहे," ते म्हणाले. "तुम्ही सगळ्यांनी पक्षी पाहिला. पण तुम्ही बाकीचे सगळेही पाहिले. तुमचे मन जमिनीवर ओतलेल्या पाण्यासारखे पसरले होते. अर्जुनाचे मन एका जागी एकवटले होते, एकाच पाटातून वाहणाऱ्या पाण्यासारखे. मन असे एकवटले की भीती किंवा शंकेला जागाच उरत नाही."
त्यांनी एकेकाकडे पाहिले.
"हे फक्त धनुर्विद्येतच खरे नाही. आयुष्यात तुम्ही जे काही कराल, स्वयंपाक करणे, धडा शिकणे, आपल्या प्रिय व्यक्तीची काळजी घेणे, ते आपले संपूर्ण लक्ष देऊन करा. चांगले काम असेच होते."
राजकुमारांनी हळूच मान डोलावली. अर्जुनाची स्तुती झालेली न आवडणारा दुर्योधनही शांत होता.
अर्जुनाने धनुष्य खाली केले. त्याने बढाई मारली नाही. त्याने फक्त गुरूंना नमस्कार केला आणि त्यांच्या पायांना स्पर्श केला.
त्या दिवशी नंतर, धडे संपल्यावर आणि बाकीची मुले नदीवर अंघोळीला गेल्यावर, अर्जुन मोकळ्या जागेतच थांबला. तो वडाच्या सावलीत बसला आणि डोळ्यात बाण असलेल्या, अजूनही तिथे लटकणाऱ्या त्या छोट्या लाकडी पक्ष्याकडे वर पाहू लागला.
एक खरा पक्षी, एक छोटा हिरवा वेडा राघू, येऊन अगदी त्याच्या शेजारच्या फांदीवर बसला. त्याने लाकडी पक्ष्याकडे पाहिले. त्याने खाली अर्जुनाकडे पाहिले. मग तो वनावरून उडून गेला, आणि अर्जुन हसून गवतावर पाठ टेकून पडला.
बाळा, एक दिवस तूही आपले संपूर्ण लक्ष एका गोष्टीवर एकवटायला शिकशील, आणि आज रात्री आमचे सगळ्यांचे लक्ष तुझ्यावर एकवटलेले आहे.
महाभारत मधील आणखी
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: महाभारत, Adi पर्व · पारंपरिक पुनर्कथन
या गोष्टीमागे
द्रोणांनी घेतलेली राजकुमारांची परीक्षा हा महाभारत परंपरेतील सर्वात प्रसिद्ध प्रसंगांपैकी एक आहे, जो आदिपर्वातून असंख्य शालेय पुस्तकांत आणि अमर चित्र कथेच्या पानांत पुन्हा सांगितला गेला आहे. भारतात "फक्त पक्ष्याचा डोळा दिसणे" हा वाक्प्रचार एकाग्रतेसाठी रोजच्या बोलण्यात वापरला जातो. इथली कथा युधिष्ठिराला मूर्ख न दाखवता प्रामाणिक ठेवण्याची काळजी घेते: प्रत्येक भाऊ खरे तेच पाहतो, पण फक्त अर्जुन आपले मन पाण्यासारखे एकाच पाटात एकवटतो. मग द्रोण हा धडा धनुर्विद्येपलीकडे स्वयंपाक, शिक्षण आणि प्रियजनांची काळजी इथपर्यंत नेतात. होणाऱ्या आईसाठी ही कथा रोजच्या प्रत्येक छोट्या कामाकडे शांत, मनापासून लक्ष देण्याचे आमंत्रण आहे.
परंपरा द्रोणांचा आश्रम हरियाणातील गुरुग्राम येथे मानते, ज्याच्या नावाचा अर्थ अनेकदा 'गुरूंचे गाव' असा सांगितला जातो; भारत सरकारकडून उत्कृष्ट क्रीडा प्रशिक्षकांना दिला जाणारा द्रोणाचार्य पुरस्कार त्यांच्या नावाने आहे, आणि अर्जुन पुरस्कार खेळाडूंना सन्मानित करतो. भारतभर धनुर्विद्येचे प्रशिक्षक आजही एकाग्रता शिकवताना पक्ष्याच्या डोळ्याची गोष्ट सांगतात. हा प्रसंग अमर चित्र कथा, शालेय पुस्तके आणि दूरदर्शनवरील महाभारतात येतो, आणि हिंदी, मराठी व गुजरातीतील ध्येयावर नजर ठेवण्याच्या म्हणी याचाच प्रतिध्वनी आहेत. होणाऱ्या आईसाठी ही कोमल आठवण आहे की शांत, एकाग्र लक्ष — श्वासावर, विश्रांतीवर, एका वेळी एका कामावर — सर्वात धावपळीचा दिवसही हलका करू शकते.
बाळासोबत विचार करा
आत्ता तुमच्या आयुष्यातला 'पक्ष्याचा डोळा' कोणता? रोज काही क्षणांसाठी तरी कोणती एक गोष्ट तुमच्या संपूर्ण, अविभाजित लक्षास पात्र आहे?
संकल्प: माझे मन शांत आहे. माझे लक्ष स्पष्ट आहे. मी माझे ध्येय गाठू शकते.
आशीर्वाद: तुम्हाला वनातल्या तळ्यासारखे स्वच्छ मन आणि अर्जुनाच्या बाणासारखे अचूक लक्ष लाभो.
पात्रे
- अर्जुन
- — फक्त आपले ध्येय पाहणारा एकाग्र शिष्य.
- गुरू द्रोणाचार्य
- — एका साध्या प्रश्नाने शिष्यांची परीक्षा घेणारे ज्ञानी गुरू.
- युधिष्ठिर
- — जे दिसते ते तंतोतंत सांगणारा प्रामाणिक राजकुमार.
बोध
आपण मन एका ध्येयावर ठेवले, की ते काम आपण चांगले करू शकतो.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
माझ्या बाळा, तुझे मन अर्जुनासारखे शांत आणि एकाग्र असो, जे महत्त्वाचे आहे ते स्पष्ट पाहणारे.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
अर्जुनाने झाडाकडे पाहिले तेव्हा त्याला काय दिसले?
स्रोत: महाभारत परंपरा (द्रोणांची राजकुमारांची परीक्षा, आदिपर्वाची पुनर्कथने)
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गायत्री मंत्र जप करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 6व्या आठवड्याची माहिती वाचा.
संबंधित गोष्टी
- अर्जुन आणि मौन गुरू · दिवस 109
अशीच गोष्ट
अर्जुनाला पुढे मिळालेली भगवद्गीता स्थिर मनाची तुलना अनेकदा शांत पाण्याशी करते, आणि परंपरा स्थिरतेला योग्य कृतीचं मूळ मानते. आईच्या मनःशांतीवरचं संशोधन सुचवतं की विचार जबरदस्तीने दूर न ढकलता फक्त शांत बसून श्वास घेतल्याने चिंताग्रस्त मन निवळायला मदत होऊ शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अर्जुन आणि पक्ष्याचा डोळा ही गोष्ट काय शिकवते?
परंपरा अर्जुनाच्या उत्तराला एकाग्रतेचा चिरंतन धडा मानते, जो पिढ्यानपिढ्या भारतीय मुलांना सांगितला जातो. आईच्या शांततेवरील संशोधन सुचवते की एका वेळी एकाच साध्या कामाकडे पूर्ण लक्ष दिल्याने धावपळीचे, काळजीत असलेले मन शांत होऊ शकते.
अर्जुन आणि पक्ष्याचा डोळा गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?
ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 6 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.