Garbh Katha
મફત શરૂ કરો

Women of India · દિવસ 130 · અઠવાડિયું 19

રુક્મિણી દેવીનું નૃત્ય

મદુરાઈમાં જન્મેલી રુક્મિણી દેવીને સંગીત, ફૂલો અને વાર્તાઓ ગમે છે. તે એક જૂના ભારતીય નૃત્યને શાંત પડતું જુએ છે અને લોકો કહે કે ઉંમર વધારે છે છતાં તે શીખે છે.

વાર્તાની શીખ: જે ગમે તે શીખવામાં અને દુનિયા સાથે વહેંચવામાં કદી મોડું થતું નથી.

આ વાર્તામાં

પાત્રો
રુક્મિણી દેવી, અન્ના પાવલોવા
સ્રોત ગ્રંથ
રુક્મિણી દેવી અરુંડેલ (1904–1986), કલાક્ષેત્રનાં સ્થાપકનું જીવન
વાંચન સમય
4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)

દિવસ 130 એક નજરે

અઠવાડિયું
અઠવાડિયું 19 · 7 માંથી દિવસ 4
ત્રિમાસિક
ત્રિમાસિક 2
આ અઠવાડિયે બાળક
ત્વચા પર વર્નિક્સ નામનું રક્ષણાત્મક પડ બને છે. ઇન્દ્રિયો ઝડપથી વિકસી રહી છે. અઠવાડિયું 19: બાળકનો વિકાસ

રુક્મિણી દેવી અરુંડેલે ભરતનાટ્યમને ફરી માન અપાવવામાં મદદ કરી અને કલાક્ષેત્રની સ્થાપના કરી, જે આજે પણ નર્તકો અને સંગીતકારોને તાલીમ આપે છે. પરંપરા માને છે કે કળા અને કોમળતા સાથે વધે છે, અને માતાની શાંતિ વિશેનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે સંગીત અને સુંદર હલનચલન ગર્ભાવસ્થામાં મનને શાંત કરી શકે છે.

દીવો તો ઘણા ઓરડા અજવાળવા માટે હોય છે

ઘૂંઘરુ રણક્યા, અને મદ્રાસના એક મંચ પર નર્તકીના હાથ કમળની જેમ ખીલી ઊઠ્યા. પ્રેક્ષકોમાં રુક્મિણી નામની એક યુવતી એકદમ શાંત બેઠી હતી.

રુક્મિણીનો જન્મ સો કરતાં વધુ વર્ષ પહેલાં મદુરાઈમાં થયો હતો, એવા ઘરમાં જ્યાં પુસ્તકો, સંગીત અને મોટા વિચારો ભરેલા હતા. તેને વીણાનો સૂર ગમતો. મંદિરનાં ફૂલોના રંગ ગમતા. અને તેને ગમતું કે એક વાર્તા લોકોને એકબીજાની કેટલા નજીક લાવી દે છે.

યુવાનીમાં તે દૂર દૂરના દેશોમાં ફરી. એક વાર તેણે જાણીતી રશિયન નર્તકી અન્ના પાવલોવાને પવનમાં તરતા પીંછાની જેમ મંચ પર નાચતાં જોઈ. બંને સખી બની ગઈ, અને પાવલોવાએ તેને એક વાત કહી જે તે કદી ભૂલી નહીં: તારા પોતાના દેશનાં નૃત્યોને ધ્યાનથી જો.

એટલે રુક્મિણી ઘરે પાછી આવી અને જોવા લાગી.

તમિલનાડુનું એક જૂનું નૃત્ય હતું, જે સેંકડો વર્ષોથી મંદિરોમાં અને રાજદરબારોમાં નચાતું હતું. પણ ઘણા લોકોએ તેનું માન રાખવાનું છોડી દીધું હતું. કેટલાક તો કહેતા કે એ યોગ્ય નથી. તે શીખનારા ઓછા ને ઓછા થતા ગયા. તેલ ખૂટતા દીવાની જેમ એ નૃત્ય શાંત પડતું જતું હતું.

મદ્રાસની એ સાંજે રુક્મિણીએ તેને ધ્યાનથી જોયું. તેણે જોયું કે નર્તકીની આંખો એક પણ શબ્દ વગર આખી વાર્તા કહી દેતી હતી. તેના પગ હળવા ઢોલની જેમ તાલ રાખતા હતા.

"આ તો ખજાનો છે," રુક્મિણીએ વિચાર્યું. "એને ભૂલવા ન દેવાય."

તે લગભગ ત્રીસ વર્ષની હતી, અને ઘણા લોકો કહેતા કે આવું અઘરું નૃત્ય શરૂ કરવા માટે તો બહુ મોડું થઈ ગયું. રુક્મિણીએ તેમની વાત ન સાંભળી. શરૂ કરવામાં કદી મોડું થતું નથી. તેણે એક ગુરુ શોધ્યાં, આદરણીય નર્તકી મયલાપુર ગૌરી અમ્મલ, અને પછી મહાન ગુરુ મીનાક્ષીસુંદરમ પિલ્લૈ પાસેથી પણ શીખી.

તે રોજ અભ્યાસ કરતી. ઘૂંટણ વાળીને ઊંડી, સ્થિર અર્ધબેઠક કરતી. તેણે મુદ્રાઓ શીખી, હાથના એવા આકાર જે પક્ષી, ફૂલ, નદી કે ચંદ્ર બતાવી શકે. પગ દુખવા લાગે ત્યાં સુધી તે વારંવાર તાલમાં પગ ઠોકતી.

"ફરીથી," ગુરુ પ્રેમથી કહેતાં. અને રુક્મિણી હસીને ફરી પ્રયત્ન કરતી.

જ્યારે આખરે તેણે મંચ પર નૃત્ય કર્યું, ત્યારે લોકો નવાઈ પામ્યા. તે ખૂબ સુંદરતા અને ઊંડા આદરથી નાચી. ધીમે ધીમે લોકો આ નૃત્યને નવી નજરે જોવા લાગ્યા. તે ભરતનાટ્યમ તરીકે ઓળખાયું, અને ફરી ચમકવા લાગ્યું.

પણ રુક્મિણી આ ખજાનો પોતાની પાસે જ રાખવા નહોતી માગતી. "દીવો તો ઘણા ઓરડા અજવાળવા માટે હોય છે," તેણે કહ્યું. "આ નૃત્ય દરેક એવા બાળકનું હોવું જોઈએ જેને એ ગમે છે."

એટલે 1936માં, મદ્રાસમાં અડ્યાર પાસે દરિયાકિનારે, તેણે એક શાળા શરૂ કરી. તેનું નામ રાખ્યું કલાક્ષેત્ર, કળાઓનું પવિત્ર સ્થાન.

કલાક્ષેત્રમાં બાળકો છાંયડાવાળાં ઝાડ નીચે નૃત્ય અને સંગીત શીખતાં. તેઓ ચિત્રકામ, વણાટ અને ભારતની જૂની વાર્તાઓ પણ શીખતાં. રુક્મિણી ઇચ્છતી કે શાળા શાંત લાગે અને કુદરતની નજીક રહે. તેને ધ્યાન રહેતું કે વિદ્યાર્થીઓ પ્રાણીઓ સાથે અને એકબીજા સાથે કોમળ રહે. તે માનતી કે કળા અને દયા સાથે મળીને જ સૌથી સારી રીતે ખીલે છે.

તેણે ઘણી જગ્યાએથી વિદ્યાર્થીઓને આવકાર્યા, કેટલાક ધનવાન અને કેટલાક પાસે બહુ ઓછું. મહત્ત્વનું એ હતું કે તેમને શીખવું ગમે. કોઈ બાળક લથડે તો તે ઠપકો ન આપતી. તે ફરીથી બતાવતી.

રુક્મિણી દેવીએ નૃત્ય-નાટિકાઓ પણ બનાવી, જેમાં રામાયણ જેવી વાર્તાઓ હલનચલન અને સંગીતથી કહેવાતી. વાર્તાઓ જીવંત થતી ત્યારે પ્રેક્ષકો મંત્રમુગ્ધ થઈને બેસી રહેતા.

ઘણાં વર્ષોમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓ કલાક્ષેત્રમાંથી પસાર થયા. તેઓ નર્તકો, શિક્ષકો અને સંગીતકારો બન્યા, અને ભરતનાટ્યમને ભારતનાં શહેરો અને ગામડાંમાં તથા દુનિયાભરના દેશોમાં લઈ ગયા.

આજે જ્યારે તમે કોઈ નાની છોકરીને નાચતી જુઓ, તેના હાથ કમળની જેમ ખીલતા અને તેની આંખો વાર્તા કહેતી, ત્યારે તેમાંનો થોડો પ્રકાશ રુક્મિણી દેવી પાસેથી આવ્યો છે. તેમણે ઝાંખો પડતો દીવો લીધો અને તેની જ્યોત સૌની સાથે વહેંચી.

કલાક્ષેત્રની એક શાંત સાંજની કલ્પના કરો. દરિયાની લહેરખી ઝાડમાંથી પસાર થાય છે. છેલ્લા વિદ્યાર્થીઓ ઘરે ગયા છે, અને ઓસરીના પગથિયે ઘૂંઘરુની એક જોડ પડી છે. રુક્મિણી દેવી વડના ઝાડ નીચે બેસીને મોજાંનો અવાજ સાંભળે છે.

તારા નાનકડા હાથ અને પગ તો અત્યારથી જ હલે છે, જાણે કોઈ નર્તકી પોતાનાં પહેલાં પગલાં શીખતી હોય. જેટલો સમય જોઈએ એટલો લે, મારા નાનકડા. સંગીત તારી રાહ જોશે.

આગળની વાર્તા વાંચો →સાવિત્રીબાઈની પાટી

ભારતની નારીઓ માંથી વધુ

3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 3–8 વર્ષનાં બાળકો

સ્રોત: ભારતની નારીઓ પરંપરાની વાર્તા

આ વાર્તા પાછળ

રુક્મિણી દેવી અરુંડેલ (1904–1986)ને એ સ્ત્રી તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે જેમણે ભરતનાટ્યમને ફરી માન અપાવવામાં મદદ કરી અને ચેન્નઈના અડ્યારમાં કલાક્ષેત્રની સ્થાપના કરી, જે આજે પણ ભારતની જાણીતી નૃત્ય-સંગીત શાળાઓમાંની એક છે. કલાકારોની ઘણી જીવનકથાઓ બાળપણની પ્રતિભાથી શરૂ થાય છે. તેમની કથા એટલે ખાસ છે કે તેમણે લગભગ ત્રીસ વર્ષે ગંભીર તાલીમ શરૂ કરી, જ્યારે લોકો કહેતા કે મોડું થઈ ગયું, અને મયલાપુર ગૌરી અમ્મલ તથા મીનાક્ષીસુંદરમ પિલ્લૈ પાસેથી શીખ્યાં. વાર્તા છાંયડાવાળાં ઝાડ નીચેની તેમની શાળા પર પણ અટકે છે, જે ધનવાન અને ગરીબ સૌ માટે ખુલ્લી હતી અને જ્યાં કોમળતા પણ પાઠનો ભાગ હતી. ગર્ભાવસ્થામાં તે વાંચવાથી આશા મળે છે કે શીખવામાં કદી મોડું થતું નથી, અને સુંદરતા વહેંચવાથી વધે છે.

બાળક સાથે વિચારો

તમને ગમતી એવી કઈ વસ્તુ છે જે તમે એક દિવસ તમારા બાળક સાથે વહેંચવા માગો છો?

સંકલ્પ: જે મને ગમે છે તે હું વહેંચી શકું છું, અને વહેંચવાથી તે વધુ ઝળહળે છે.

આશીર્વાદ: તમારું હૃદય શાંત રહે, તમારી યાત્રા આનંદભરી રહે, અને તમારું બાળક સુંદર ગુણોથી આશીર્વાદિત થાય.

પાત્રો

રુક્મિણી દેવી
— એક હિંમતવાન નર્તકી, જે એક જૂની કળાને ફરી અજવાળે છે.
અન્ના પાવલોવા
— રશિયન નર્તકી સખી, જે તેને ભારતનાં પોતાનાં નૃત્યો જોવા પ્રેરે છે.

બોધ

જે ગમે તે શીખવામાં અને દુનિયા સાથે વહેંચવામાં કદી મોડું થતું નથી.

તમારા બાળકને શું કહેવું

મારા નાનકડા, તું હંમેશાં એ જ કરજે જે તને ગમે. તારો આનંદ ઘણાં હૃદયોને અજવાળી શકે છે.

મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો

રુક્મિણી દેવીએ નૃત્યશાળા કેમ બનાવી?

સ્રોત: રુક્મિણી દેવી અરુંડેલ (1904–1986), કલાક્ષેત્રનાં સ્થાપકનું જીવન

આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગર્ભ સંવાદ — બાળક સાથે વાતો અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થાના 19મા અઠવાડિયાની માહિતી વાંચો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

રુક્મિણી દેવીનું નૃત્ય વાર્તા શું શીખવે છે?

રુક્મિણી દેવી અરુંડેલે ભરતનાટ્યમને ફરી માન અપાવવામાં મદદ કરી અને કલાક્ષેત્રની સ્થાપના કરી, જે આજે પણ નર્તકો અને સંગીતકારોને તાલીમ આપે છે. પરંપરા માને છે કે કળા અને કોમળતા સાથે વધે છે, અને માતાની શાંતિ વિશેનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે સંગીત અને સુંદર હલનચલન ગર્ભાવસ્થામાં મનને શાંત કરી શકે છે.

રુક્મિણી દેવીનું નૃત્ય ગર્ભાવસ્થાના કયા અઠવાડિયા માટે છે?

આ વાર્તા ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા 19 માટે છે, પણ તમે કોઈ પણ અઠવાડિયે બાળકને સંભળાવી શકો છો.

બધી ગુજરાતી વાર્તાઓ →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंमराठीत वाचा

કોઈ સગર્ભાને મોકલો