Garbh Katha
મફત શરૂ કરો

Women of India · દિવસ 115 · અઠવાડિયું 17

કમલાદેવી અને વણકરો

આઝાદી પછી કમલાદેવી જુએ છે કે ભારતની ગ્રામ્ય કળાઓ મૂંગી થઈ રહી છે. તેઓ વણકરો, કુંભારો, રંગરેજો અને કઠપૂતળીવાળાઓને મળવા બધે ફરે છે.

વાર્તાની શીખ: હાથબનાવટની કળાઓ સાચવવા જેવો ખજાનો છે.

આ વાર્તામાં

પાત્રો
કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય, વૃદ્ધ વણકર
સ્રોત ગ્રંથ
કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય (1903–1988)નું જીવન, ભારતીય હસ્તકલાનું પુનરુત્થાન
વાંચન સમય
5 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)

દિવસ 115 એક નજરે

અઠવાડિયું
અઠવાડિયું 17 · 7 માંથી દિવસ 3
ત્રિમાસિક
ત્રિમાસિક 2
આ અઠવાડિયે બાળક
શરીરમાં ચરબી જમા થવા લાગે છે. હાડપિંજર કાર્ટિલેજમાંથી હાડકામાં બદલાઈ રહ્યું છે. અઠવાડિયું 17: બાળકનો વિકાસ
મંત્ર
ૐ

કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાયે ભારતની હાથવણાટ અને હસ્તકલાની પરંપરાઓને ફરી જીવંત કરવામાં મદદ કરી, અને પરંપરા કહે છે કે હાથથી ધીમે ધીમે બનાવેલી વસ્તુઓમાં બનાવનારની કાળજી હોય છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધન સૂચવે છે કે ગૂંથવું, ટાંકા લેવા કે ગડી વાળવા જેવું હળવું હાથકામ મનને શાંત કરી શકે છે, આ મહિનાઓ માટે એક સુંદર અભ્યાસ.

આપણી કળાઓ આપણાં ગામડાંનાં ગીતો છે. આપણે તેમને મૂંગાં થવા ન દઈએ.

કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય ચમકતી, પ્રેમાળ આંખોવાળાં સ્ત્રી હતાં, જે હંમેશાં હાથવણાટની નરમ સાડી પહેરતાં. ભારત આઝાદ થયું તે પછીનાં પહેલાં વર્ષોમાં તેમને એક નવું સપનું આવ્યું. દેશની આઝાદી માટે તો તેમણે ખૂબ મહેનત કરી જ હતી. હવે તેઓ હાથથી સુંદર વસ્તુઓ બનાવનારા લોકોને મદદ કરવા માગતાં હતાં.

તેમને એ વસ્તુઓ ખૂબ વહાલી હતી: નાનાં વણેલાં ફૂલોવાળી સુતરાઉ સાડીઓ, લાલ અને સફેદ લીટીઓથી રંગેલાં માટીનાં વાસણ, લાકડાનાં રમકડાં, પિત્તળના દીવા, અને દોરી પર નાચતી રંગબેરંગી કઠપૂતળીઓ. પણ તેમને ચિંતા હતી. કારખાનાં ઝડપથી અને સસ્તું કાપડ બનાવતાં, અને ઘણા કારીગરો મુશ્કેલીમાં હતા. કેટલાક વણકરોએ પોતાની સાળ બાજુ પર મૂકી દીધી હતી. કેટલાક કુંભારોના ચાકડા અટકી ગયા હતા.

સેંકડો વર્ષોથી દાદીથી પૌત્રી સુધી પહોંચેલી કળાઓ ધીમે ધીમે ભુલાઈ રહી હતી. જૂની કળાઓ સાચવવા જેવાં ગીતો છે. "આપણી કળાઓ આપણાં ગામડાંનાં ગીતો છે. આપણે તેમને મૂંગાં થવા ન દઈએ." કમલાદેવીએ કહ્યું.

એટલે તેમણે એક નાની થેલી ભરી અને મુસાફરી શરૂ કરી. તેઓ ટ્રેનમાં ગયાં અને બસમાં ગયાં. ધૂળિયા રસ્તે બળદગાડામાં ગયાં. ક્યારેક તો બસ ચાલીને જ ગયાં.

એક શાંત ગામમાં તેમને રામુ દાદાજી નામના એક વૃદ્ધ વણકર પોતાની બંધ સાળ પાસે બેઠેલા મળ્યા. તેમના હાથ પાતળા હતા, પણ આંખો ચમકતી હતી. "દાદાજી, તમે વણવાનું કેમ બંધ કર્યું?" તેમણે હળવેથી પૂછ્યું.

"હવે મારું કાપડ કોઈને જોઈતું નથી," તેમણે કહ્યું. "કારખાનાનું કાપડ સસ્તું છે."

કમલાદેવીએ તેમના જૂના કામના એક ટુકડા પર આંગળીઓ ફેરવી. તાંતણાઓમાં મોર અને કમળની ભાત હતી. "આ તો સુંદર છે," તેમણે કહ્યું. "કોઈ મશીન આવું બનાવી ન શકે. જો હું લોકોને આ બતાવવામાં મદદ કરું, તો તમે ફરી વણશો?"

રામુ દાદાજી લાંબો સમય તેમની સામે જોતા રહ્યા. પછી તેમણે માથું હલાવ્યું. ધીમે ધીમે તેમના હાથ સાળ પર પાછા ફર્યા. ખટ, ખટ કરતો કાંઠલો ચાલ્યો, જે નાનું લાકડાનું સાધન દોરાને આરપાર લઈ જાય છે, અને મોર ફરીથી દેખાવા લાગ્યા.

તેમના ગામથી તેઓ આગળના ગામે ગયાં. ત્યાં તેઓ એવી સ્ત્રીઓ સાથે બેઠાં જે ગળી અને હળદરનાં મોટાં વાસણોમાં દોરા રંગતી. વાદળી અને પીળા દોરાના ગુચ્છા આકાશની રિબન જેવા તડકામાં સુકાતા લટકતા. સ્ત્રીઓ શરમાઈને હસી અને બતાવ્યું કે દરેક રંગ કેવી રીતે બનાવે છે.

થોડા દિવસ પછી તેઓ કુંભારોના એક ગામમાં પહોંચ્યાં. તેમના ચાકડા ગોળ ગોળ ફરતા, અને ભીની માટી તેમની આંગળીઓ નીચે ખીલતા ફૂલની જેમ ઉપર ઊઠતી. "તમારાં વાસણોમાં પાણી પણ છે અને વાર્તાઓ પણ," તેમણે તેમને કહ્યું. "શહેરના લોકોએ તેમના વિશે જાણવું જોઈએ."

રસ્તામાં આગળ તેમને કઠપૂતળીવાળાઓનો એક પરિવાર મળ્યો. તેમણે રાજા-રાણી, ઘોડા અને હાથીની કઠપૂતળીઓ કાઢી, અને કઠપૂતળીઓ નાચે ત્યારે જૂનાં ગીતો ગાયાં. કમલાદેવી નાના બાળકની જેમ હસ્યાં અને તાળીઓ પાડી.

તેમની યાત્રા ઘણા મહિના ચાલી. કચ્છના રણમાં તેમણે સ્ત્રીઓને રંગીન કાપડ પર નાના અરીસા ટાંકતી જોઈ, દરેક અરીસો તડકામાં આંખ મીંચકારતો. પહાડોમાં તેમણે કારીગરોને નરમ લાકડામાંથી એવાં પક્ષીઓ ઘડતા જોયા જે જાણે હમણાં ઊડી જશે. જ્યાં જ્યાં તેઓ ગયાં, ત્યાં તેમણે ધીરજવાળા હાથ અને કાળજીથી ભરેલાં હૃદય જોયાં.

કમલાદેવી ફક્ત મુલાકાત નહોતાં લેતાં. તેઓ સાંભળતાં. તેમણે ભાતો અને સાધનોનાં નામ શીખ્યાં, અને દરેક કારીગરને પૂછ્યું કે તેમને શું જોઈએ છે. પછી જે શીખ્યાં તે બધું લઈને તેઓ શહેરોમાં પાછાં ફર્યાં.

ત્યાં તેમણે તેમની મદદ માટે ખૂબ મહેનત કરી. તેમણે એવી દુકાનો ખોલવામાં મદદ કરી જ્યાં હાથબનાવટની વસ્તુઓ સીધી વેચાય, જેથી બનાવનારને વાજબી પૈસા મળે. તેઓ અખિલ ભારતીય હસ્તકલા બોર્ડનાં પહેલાં વડાં બન્યાં, જે આખા દેશની કળાઓની સંભાળ રાખતું. તેમણે સંગીત, નૃત્ય અને નાટકને પણ વિકસવામાં મદદ કરી.

તેમના કામને લીધે ગામડાં ધીમે ધીમે ફરી જાગ્યાં. સાળો ફરી ખટખટ કરવા લાગી. કુંભારોના ચાકડા ફરવા લાગ્યા. ભરતકામ કરનારાઓએ સોયમાં દોરો પરોવ્યો, અને બાળકો પોતાનાં માતા-પિતા અને દાદા-દાદીને જોઈને જૂની કળાઓ શીખ્યાં.

એ દરમિયાન શહેરોમાં લોકો હાથબનાવટની વસ્તુઓને કીમતી ગણવા લાગ્યા: વણેલી શાલ, રંગેલું રમકડું, માટીનો નાનો દીવો, દિવાળી માટેનું તેલનું કોડિયું. દરેકમાં કોઈ સાચા માણસના હાથનો સ્પર્શ હતો. અને એમાં ક્યાંક રામુ દાદાજીની સાળ પરથી આવેલું મોર અને કમળવાળું કાપડ પણ હતું.

કમલાદેવી મોટાં થયાં, પણ તેમની આંખોની ચમક ક્યારેય ઓછી ન થઈ. તેઓ ઘણી વાર કહેતાં કે કળાઓ ફક્ત વસ્તુઓ નથી. એ તો ધીરજ અને કાળજીથી ભરેલી જીવનની રીત છે. ધીરજવાળા હાથ એવી વસ્તુઓ બનાવે છે જે પેઢીઓ સુધી ટકે છે.

આજે રાત્રે રામુ દાદાજીની સાળ શાંત ઊભી છે, અધૂરો વણાયેલો એક મોર તેના તાંતણા પર સવારની રાહ જુએ છે. નાનકડા, તને પણ ધીરજથી ઘડવામાં આવે છે. તને પ્રેમથી વણવામાં આવે છે, એક એક નાનકડા તાંતણાથી, કોઈ પણ સુતરાઉ કરતાં વધુ નરમ.

આગળની વાર્તા વાંચો →રુક્મિણી દેવીનું નૃત્ય

ભારતની નારીઓ માંથી વધુ

3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 3–8 વર્ષનાં બાળકો

સ્રોત: ભારતની નારીઓ પરંપરાની વાર્તા

આ વાર્તા પાછળ

કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય સ્વાતંત્ર્યસેનાની અને સમાજસુધારક હતાં, જેમણે આઝાદી પછી ભારતની હસ્તકલાને ફરી જીવંત કરવામાં પોતાનું જીવન આપ્યું; તેઓ અખિલ ભારતીય હસ્તકલા બોર્ડનાં પહેલાં અધ્યક્ષ બન્યાં અને ક્રાફ્ટ્સ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાની સ્થાપનામાં મદદ કરી. ઘણી પ્રેરક જીવનકથાઓ કોઈ એક મોટા કાર્યને ઉજવે છે; તેમની વાર્તા અહીં ટ્રેન, બળદગાડા અને પગપાળા કરેલી એક લાંબી, ધીરજભરી યાત્રા તરીકે કહેવાઈ છે, જેમાં તેઓ વણકરો, રંગરેજો, કુંભારો, અરીસાકામ કરનારાઓ અને કઠપૂતળીવાળાઓને સાંભળે છે. વળાંક એક બંધ સાળ છે, જે પ્રોત્સાહનથી ફરી જીવંત થાય છે. કળાઓ ફક્ત વસ્તુઓ નહીં પણ જીવનની રીત છે, એ તેમની માન્યતા આખી વાર્તામાં વહે છે. ગર્ભવતી માતા માટે આ એક હૂંફાળી યાદ છે કે ધીરજભર્યું, પ્રેમાળ હાથકામ, બાળકના ઉછેરની જેમ, પરિવારના વારસાને આગળ લઈ જાય છે.

બાળક સાથે વિચારો

તમારા ઘરની કઈ હાથબનાવટની વસ્તુમાં તમારી કોઈ ખાસ યાદ છે?

સંકલ્પ: હું રોજ એક કોમળ દિવસથી, પ્રેમથી મારા બાળકને વણું છું.

આશીર્વાદ: તમારું હૃદય શાંત રહે, તમારી યાત્રા આનંદમય રહે, અને તમારું બાળક સુંદર ગુણોથી ભરેલું રહે.

પાત્રો

કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય
— એક પ્રેમાળ આગેવાન, જે દરેક કારીગરને સાંભળે છે.
વૃદ્ધ વણકર
— તેમના મોર અને કમળવાળા કાપડને ફરી ચાહકો મળે છે.

બોધ

હાથબનાવટની કળાઓ સાચવવા જેવો ખજાનો છે.

તમારા બાળકને શું કહેવું

નાનકડા, તારા હાથ એક દિવસ સુંદર વસ્તુઓ બનાવે, અને આપણી વસ્તુઓ બનાવનારા હાથોનું તું સન્માન કરે.

મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો

કમલાદેવીએ કઈ કઈ કળાઓને પાછી લાવવામાં મદદ કરી?

સ્રોત: કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય (1903–1988)નું જીવન, ભારતીય હસ્તકલાનું પુનરુત્થાન

આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા થોડી મિનિટ ધ્યાન અને શ્વાસ અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થાના 17મા અઠવાડિયાની માહિતી વાંચો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

કમલાદેવી અને વણકરો વાર્તા શું શીખવે છે?

કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાયે ભારતની હાથવણાટ અને હસ્તકલાની પરંપરાઓને ફરી જીવંત કરવામાં મદદ કરી, અને પરંપરા કહે છે કે હાથથી ધીમે ધીમે બનાવેલી વસ્તુઓમાં બનાવનારની કાળજી હોય છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધન સૂચવે છે કે ગૂંથવું, ટાંકા લેવા કે ગડી વાળવા જેવું હળવું હાથકામ મનને શાંત કરી શકે છે, આ મહિનાઓ માટે એક…

કમલાદેવી અને વણકરો ગર્ભાવસ્થાના કયા અઠવાડિયા માટે છે?

આ વાર્તા ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા 17 માટે છે, પણ તમે કોઈ પણ અઠવાડિયે બાળકને સંભળાવી શકો છો.

બધી ગુજરાતી વાર્તાઓ →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंमराठीत वाचा

કોઈ સગર્ભાને મોકલો