Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Ramayana · दिवस 240 · आठवडा 35

न विझणाऱ्या ज्योतीची रखवालदार

राम वनात जातात, तेव्हा लक्ष्मणाची पत्नी ऊर्मिला अयोध्येतच राहते. एक जुनी लोककथा सांगते की राम आणि सीतेचं रक्षण करण्यासाठी लक्ष्मणाला जागं राहता यावं, म्हणून ती त्याच्या वाट्याची झोप घेते.

गोष्टीचे तात्पर्य: कुणालाही न दिसणारं शांत प्रेमसुद्धा एक मोठी आणि मौल्यवान देणगी असते.

या गोष्टीत

पात्रे
ऊर्मिला, लक्ष्मण, निद्रादेवी
मूळ ग्रंथ
रामायण
वाचनाचा वेळ
4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

दिवस 240 एका नजरेत

आठवडा
आठवडा 35 · ७ पैकी दिवस 2
तिमाही
तिमाही 3
या आठवड्यात बाळ
आठवडा 35: बाळाची वाढ

भारतभरची लोकपरंपरा ऊर्मिलेच्या शांत त्यागाचा सन्मान करते — रामकथेचा एक भाग, जो अनेकदा सांगितलाच जात नाही. कुटुंबासाठी प्रत्येक जोडीदार करत असलेल्या न दिसणाऱ्या कामाचं मोल जाणण्याचा हा पालकांसाठी एक मार्ग आहे. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन सुचवतं की आपले प्रयत्न दिसतात आणि वाटून घेतले जातात, ही भावना ताण हलका करू शकते.

हा जणू दोन वाती असलेला एकच दिवा आहे. आम्ही एकाच तेलावर जळतो.

अयोध्येच्या राजवाड्यात मातीचा एक छोटा दिवा जळत होता. बाकी सगळे झोपले होते. अंगणं अंधारात होती, आणि शहर ताऱ्यांखाली शांत पहुडलं होतं. पण एका खोलीत ती छोटी ज्योत ताठ आणि तेजस्वी उभी होती, आणि तिच्या शेजारी बसली होती मिथिलेची राजकन्या, लक्ष्मणाची पत्नी, ऊर्मिला.

ऊर्मिला सीतेची धाकटी बहीण होती. राम चौदा वर्षांसाठी वनात गेले, तेव्हा सीता त्यांच्यासोबत गेली, आणि लक्ष्मणही त्या दोघांचं रक्षण करायला गेला. ऊर्मिला अयोध्येतच राहिली.

त्या काळाबद्दल एक जुनी गोष्ट आहे, जी भारताच्या अनेक भागांत सांगितली जाते, पण वाल्मीकी रामायणात नाही. ती सांगते की वनातल्या पहिल्या रात्री निद्रादेवी, झोपेची देवी, लक्ष्मणाकडे आली. त्याने हात जोडून तिला विनंती केली, "कृपा करून मला चौदा वर्षं जागं राहू दे, म्हणजे मी दिवस-रात्र माझ्या भावाचं आणि सीतेचं रक्षण करू शकेन."

"मी तसं करू शकते," निद्रादेवी म्हणाली. "पण झोप अशीच नाहीशी होऊ शकत नाही. तुझा वाटा कुणीतरी उचलला पाहिजे."

"माझ्या पत्नीला, ऊर्मिलेला विचार," लक्ष्मण म्हणाला. "ती समजून घेईल."

म्हणून निद्रादेवी अयोध्येला गेली, आणि ऊर्मिलेने ऐकलं, आणि ती हो म्हणाली.

गोष्टीच्या सगळ्यात जुन्या रूपात लक्ष्मणाला जागं राहता यावं म्हणून ऊर्मिला चौदा वर्षं झोपते. इतर कथनांत ती त्याच्या विश्रांतीचं ओझं वाहत एक दीर्घ, शांत जागरण करते. आज रात्री, अनेक आज्या कल्पना करतात तसं आपण तिचं चित्र रंगवूया: राजवाड्यातल्या आपल्या खोलीत, रात्रीमागून रात्र, त्याच्यासाठी दिवा जळता ठेवणारी.

वर्षं सरत गेली. आता बारावं वर्ष होतं. ऊर्मिला खूप थकली होती. तिचे डोळे जळजळत होते. झोपून उठावं आणि लक्ष्मण घरी आलेला दिसावा, यापेक्षा जास्त तिला कशाचीच ओढ नव्हती.

ती हळूच उठली आणि तिळाच्या तेलाचं एक छोटं पितळी भांडं उचललं. तिने मातीच्या दिव्यात थोडं तेल ओतलं. ज्योत खाली झुकली, मग पुन्हा वर आली.

चकचकीत कांस्याच्या आरशात तिला आपला चेहरा दिसला. डोळ्यांखाली काळी वर्तुळं होती. एकटेपणाची एक लाट तिच्यावर आली.

"सगळे वनाबद्दल बोलतात," तिने विचार केला. "रामांच्या धैर्याबद्दल आणि लक्ष्मणाच्या धनुष्याबद्दल. ही खोली कुणालाच दिसत नाही. याने खरंच कुणाची मदत होते आहे का?"

दार हळूच उघडलं. ती होती मांडवी, तिची चुलत बहीण आणि भरताची पत्नी, अनवाणी पायांनी.

"ताई," मांडवी हळू आवाजात म्हणाली, "चंद्र मावळला. सगळे झोपले आहेत. थोडा वेळ तरी विश्रांती घेणार नाहीस का?"

ऊर्मिला हसली. "मी नाही घेऊ शकत. माझी विश्रांती दूर वनात आहे, लक्ष्मणाला जागं ठेवते आहे."

मांडवीचे डोळे भरून आले. "पण बघ ना, तू किती थकली आहेस."

ऊर्मिलेने तिचा हात धरला. तिचा हात उबदार आणि स्थिर होता.

"माझ्यासाठी दुःखी होऊ नकोस," ती म्हणाली. "त्याने वनात झोप सोडली. मी ती इथे वाहते. हा जणू दोन वाती असलेला एकच दिवा आहे. आम्ही एकाच तेलावर जळतो."

ती हे बोलत असतानाच तिला आपले शब्द खरे होताना जाणवले. एकटेपणा अजूनही होता, पण आता तो छोटा झाला होता. ती फक्त वाट पाहत नव्हती. ती मदत करत होती, अशा प्रकारे जे फक्त तीच करू शकत होती. एकाचा त्याग दुसऱ्याचं बळ बनू शकतो.

मांडवीने तिला मिठी मारली आणि परत झोपायला गेली.

ऊर्मिलेने वात सारखी केली, आणि ज्योत अधिक तेजस्वी होऊन उसळली, खोलीच्या कोपऱ्यांतल्या सावल्या पळवत. तिने आपलं बोट उबदार तेलात बुडवलं आणि कपाळाला लावलं.

तिला पंचवटीत पानांच्या झोपडीबाहेर, अनोळखी ताऱ्यांखाली, हातात धनुष्य घेऊन आणि स्वच्छ डोळ्यांनी उभा असलेला लक्ष्मण आठवला. एकमेकांवर प्रेम करणारी माणसं लांबच्या अंतरावरून जसं करतात, तसं तिने त्याला एक विचार पाठवला. निष्ठा ही अशी ज्योत आहे, जी कितीही अंतरावरून जळू शकते.

"सुरक्षित राहा. खंबीर राहा. मी इथे आहे."

थकवा नाहीसा झाला नाही. पण आता तो ओझ्यासारखा वाटत नव्हता. तो तिच्या स्वतःच्या दोन हातांचं काम वाटत होता. खरी साथ म्हणजे न दिसणारी ओझी वाटून घेणं.

पूर्वेचं आभाळ करडं झालं, तेव्हा राजवाड्याच्या बागेत एक पक्षी गाऊ लागला. ऊर्मिला आपल्या दिव्याशेजारी शांत बसली होती. दूर वनात लक्ष्मण स्वच्छ, पूर्ण जाग्या डोळ्यांनी पहारा देत होता. तो राम आणि सीतेचा रक्षक होता. आणि ती, आपल्या शांत खोलीत, त्या रक्षकाची रक्षक होती.

आणखी दोन वर्षं गेली. मग एका सकाळी अयोध्येच्या प्रत्येक वेशीवर शंख वाजले, कारण राम, सीता आणि लक्ष्मण घरी परतले होते.

बाळा, प्रत्येक प्रेम मोठ्याने बोलत नाही. प्रेमाची सगळ्यात मोठी ताकद शांततेत सापडू शकते. काही प्रेम म्हणजे, आपलं कुणी दूर असताना जळता ठेवलेला एक छोटा दिवा.

पुढची गोष्ट वाचा →लक्ष्मणाचा अढळ निश्चय

रामायण मधील आणखी

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 5–10 वर्षांची मुले

स्रोत: रामायण · पारंपरिक पुनर्कथन

या गोष्टीमागे

लक्ष्मणाची पत्नी ऊर्मिला हिचा वाल्मीकी रामायणात फक्त थोडक्यात उल्लेख आहे, पण भारतभरची लोकपरंपरा सांगते की वनवासाच्या वर्षांत पतीला पहारा देता यावा म्हणून तिने त्याची झोप स्वतःवर घेतली. आधुनिक हिंदी साहित्यानेही तिला आवाज दिला, सगळ्यात प्रसिद्ध म्हणजे मैथिलीशरण गुप्त यांच्या 'साकेत' या काव्यात. हे कथन अयोध्येतल्या एकाच रात्रीत राहतं: थकलेली आणि कुणाला न दिसणारी ऊर्मिला आपल्या शांत भूमिकेला काही अर्थ आहे का असा विचार करते, आणि मग तिला मातीच्या एका दिव्यात उत्तर सापडतं — एकाच तेलावर जळणाऱ्या दोन वातींची एक ज्योत. वाट पाहणाऱ्या आणि दुरून आधार देणाऱ्या प्रेमाचा सन्मान करण्यात तिचं वेगळेपण आहे. होणाऱ्या आईसाठी ती काळजीच्या त्या लपलेल्या, धीराच्या कामाला मान्यता देते, जे कदाचित इतर कुणालाच दिसत नाही.

बाळासोबत विचार करा

आज मी माझ्या स्वतःच्या प्रेमळ निष्ठेचा सराव कोणत्या शांत मार्गाने करू शकते?

संकल्प: माझं शांत बळ ही एक प्रभावी शक्ती आहे, जी माझ्या प्रियजनांचं पोषण आणि रक्षण करते.

आशीर्वाद: तुला अढळ आंतरिक बळ आणि निष्ठावान प्रेमाने भरलेलं मन मिळो.

पात्रे

ऊर्मिला
— जिची शांत देणगी दुरूनही मदत करते, अशी एक प्रेमळ पत्नी.
लक्ष्मण
— राम आणि सीतेचं रक्षण करण्यासाठी जागा राहणारा एक निष्ठावान भाऊ.
निद्रादेवी
— झोपेची हळुवार देवी.

बोध

कुणालाही न दिसणारं शांत प्रेमसुद्धा एक मोठी आणि मौल्यवान देणगी असते.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

माझ्या बाळा, मी तुझ्यासाठी घेतलेला प्रत्येक शांत विसावा ही प्रेमाची देणगी आहे. तू नेहमी माझ्या हृदयात आहेस.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

घरी राहूनही ऊर्मिलेने लक्ष्मणाला कशी मदत केली?

स्रोत: रामायणाभोवतीची भारतीय लोकपरंपरा (वाल्मीकी रामायणात नाही)

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी विष्णुसहस्रनाम जप करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 35व्या आठवड्याची माहिती वाचा.

संबंधित गोष्टी

  • राम आणि वाटसरू · दिवस 103

    अशीच गोष्ट

    "अतिथी देवो भव", म्हणजे पाहुणा हा आशीर्वाद, हा आदर्श भारतीय परंपरेत खोलवर रुजलेला आहे, आणि रामाची वनवासाची वर्षं अशा शांत आदरातिथ्याने भरलेली आहेत. आईच्या मनःशांतीवरचं संशोधन सुचवतं की दयाळूपणाच्या कृतींनी देणाऱ्याचंही मन प्रसन्न होतं, त्यामुळे इतरांची हळुवार काळजी घेणं तुमच्यासाठीही चांगलं आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

न विझणाऱ्या ज्योतीची रखवालदार ही गोष्ट काय शिकवते?

भारतभरची लोकपरंपरा ऊर्मिलेच्या शांत त्यागाचा सन्मान करते — रामकथेचा एक भाग, जो अनेकदा सांगितलाच जात नाही. कुटुंबासाठी प्रत्येक जोडीदार करत असलेल्या न दिसणाऱ्या कामाचं मोल जाणण्याचा हा पालकांसाठी एक मार्ग आहे. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन सुचवतं की आपले प्रयत्न दिसतात आणि वाटून घेतले जातात, ही भावना…

न विझणाऱ्या ज्योतीची रखवालदार गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?

ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 35 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा