Saints & Scientists · દિવસ 142 · અઠવાડિયું 21
એકનાથની થાળી
સંત એકનાથ એકાદશીએ આખો દિવસ ઉપવાસ કરે છે અને વિઠ્ઠલનું નામ ગાય છે. તેઓ પહેલો કોળિયો ઉપાડે છે ત્યારે જ એક ભૂખ્યો મુસાફર બારણે આવે છે.
વાર્તાની શીખ: જરૂરિયાતવાળાને આપવું એ જ સાચી પૂજા છે.
આ વાર્તામાં
- પાત્રો
- સંત એકનાથ, ગિરિજા, મુસાફર
- સ્રોત ગ્રંથ
- મરાઠી ભક્તિ પરંપરા, પૈઠણના સંત એકનાથનું જીવન
- વાંચન સમય
- 4 મિનિટ (મોટેથી વાંચતાં)
દિવસ 142 એક નજરે
- અઠવાડિયું
- અઠવાડિયું 21 · 7 માંથી દિવસ 2
- ત્રિમાસિક
- ત્રિમાસિક 2
- આ અઠવાડિયે બાળક
- હલનચલન વધુ મજબૂત અને તાલબદ્ધ થાય છે. સ્વાદકળીઓ બની રહી છે. અઠવાડિયું 21: બાળકનો વિકાસ
- આજની વાર્તા
- એકનાથની થાળી
- ગર્ભ સંવાદ
- આ અઠવાડિયે બાળક સાથે વાત કરો
પરંપરા માને છે કે ઉપવાસ જેટલો ભોજન વગર રહેવાનો છે, એટલો જ સ્વાર્થ ઢીલો કરવાનો છે, અને એકનાથની ખાલી થાળી વહેંચવાનો મહારાષ્ટ્રનો સૌથી પ્રિય પાઠ છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે દયા અને કૃતજ્ઞતાનાં કાર્યો માતાને વધુ જોડાયેલી અને નિરાંત અનુભવવામાં મદદ કરી શકે છે.
તમે આખો દિવસ એ થાળીની રાહ જોઈ હતી.
પૈઠણની સ્ત્રીઓ ગોદાવરીનાં પથ્થરનાં પગથિયાં પર ઘડા ભરતી હતી અને પાણી છલકાતું હતું. નદીથી ઉપર ગલીમાં એકનાથ નામના એક સંત રહેતા. તેઓ ગૃહસ્થ હતા, પત્ની, બાળકો, પાડોશીઓ અને તુલસી ઊગતી એક નાની વાડી સાથે. તેઓ લાંબા ઉપવાસ પણ કરતા, એવા ઉપવાસ જે શરીરને શાંત અને મનને નિર્મળ બનાવે.
તેમનું ઘર સાદું હતું. રોજ સવારે ભોંયને છાણ અને પાણીથી લીંપવામાં આવતી, અને તે આખો દિવસ ઠંડી રહેતી. સાંજે વાડીમાંથી તુલસીની તીખી-મીઠી સુગંધ અંદર આવતી.
એક એકાદશીએ એકનાથે સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી કંઈ ન ખાધું. તેમના હોઠ સુકાઈ ગયા. ઘૂંટણ જાણે કોઈ ઘણા વૃદ્ધ માણસના હોય એવા લાગતા. આખો દિવસ આંગણું વાળતાં અને ગાયને ચારો નાખતાં તેઓ ધીમેથી વિઠ્ઠલનું નામ ગાતા રહ્યા.
સૂરજ આથમ્યો ત્યારે તેમનાં પત્ની ગિરિજાએ ઉપવાસ છોડવા ભોજન તૈયાર કર્યું. ગરમ ભાત, થોડી દાળ, અને ઋતુની છેલ્લી કેરીની થોડી ચીરીઓ. ભાતમાંથી વરાળ ઊઠતી હતી. તેમણે થાળી એકનાથ સામે મૂકી અને પાછળ ખસી ગયાં, જેમ કોઈ પવિત્ર વસ્તુ પાસેથી પાછળ ખસીએ.
એકનાથે હાથ જોડ્યા. થાળી સામે જોયું. ભાતની સુગંધ લીધી. પહેલો કોળિયો ઉપાડ્યો.
બરાબર ત્યારે જ બારણે એક માણસ દેખાયો. સાચી ભૂખ જ માણસને જેટલો દૂબળો કરે, એટલો તે દૂબળો હતો. તેના પગ ધૂળવાળા હતા. તેની આંખોમાં એવી દૂરની નજર હતી, જાણે સવારથી ચાલતો હોય અને ક્યાંય ખાવાનું ન મળ્યું હોય. તેણે કંઈ માગ્યું નહીં. તે બસ ત્યાં ઊભો રહીને થાળી સામે જોતો રહ્યો.
એકનાથે કોળિયો નીચે મૂક્યો. તેમણે નિસાસો ન નાખ્યો. તેઓ ખચકાયા નહીં. તેઓ ઊભા થયા અને અજાણ્યા માણસ સામે એ રીતે જોયું, જેમ ઘરે પાછા આવેલા જૂના મિત્ર સામે જોઈએ.
"ભાઈ," તેમણે કહ્યું, "તમે બરાબર સમયે આવ્યા છો. અહીં ઠંડા પગથિયા પર બેસો."
તેમણે થાળી ઉપાડી, બારણા સુધી લઈ ગયા અને અજાણ્યાના હાથમાં મૂકી.
"જમો," તેમણે કહ્યું. "ધીમે ધીમે જમો. અંદર પાણી છે. જરૂર પડે તો માગજો."
થાળી પકડતાં અજાણ્યાના હાથ થોડા ધ્રૂજ્યા. તેણે કંઈક કહેવું હોય તેમ ઊંચું જોયું. એકનાથ બસ હસ્યા અને ભાત તરફ ઇશારો કર્યો. માણસ કહ્યા પ્રમાણે ધીમે ધીમે જમવા લાગ્યો.
એકનાથ અંદર પાછા ગયા અને ખાલી હાથે ભોંય પર બેઠા. તેમણે બારણું બંધ ન કર્યું.
ગિરિજાએ આ બધું જોયું. તેઓ એક શબ્દ ન બોલ્યાં. તેઓ જાણતાં હતાં કે તેમણે કેવા માણસ સાથે લગ્ન કર્યાં છે. તેઓ પતિ માટે પાણીનો પ્યાલો લાવ્યાં. પછી બીજો પ્યાલો ભર્યો, બહાર લઈ ગયાં, અને અજાણ્યાની પાસે મૂક્યો.
તેઓ વધુ ભાત ન લાવ્યાં. લાવવા જેટલો ભાત બચ્યો જ નહોતો. એકનાથે પાણીની ઘૂંટ લીધી. પેટ ખાલી હોય પણ અંદર બીજું કંઈક ભરાઈ ગયું હોય, ત્યારે માણસ જેમ હસે, તેમ તેઓ હસ્યા. આપી દેવું પણ એક રીતે પેટ ભરાવું છે.
અજાણ્યાએ જમી લીધું ત્યારે તેણે આંગળીઓથી થાળી ચોખ્ખી કરી. તેણે એકનાથને હાથ જોડ્યા.
"વિઠ્ઠલ તમારા ઘરની રક્ષા કરે," તેણે કહ્યું. પછી તે સાંજના અજવાળામાં આગળ ચાલ્યો ગયો, આવ્યો હતો તેના કરતાં થોડો વધુ ટટ્ટાર.
તે રાતે, દીવા ધીમા થયા ત્યારે, ગિરિજાએ ધીમેથી કહ્યું, "તમે આખો દિવસ એ થાળીની રાહ જોઈ હતી."
એકનાથે માથું હલાવ્યું. "અને તેણે વધુ લાંબી રાહ જોઈ હતી," તેમણે કહ્યું.
પછી તેમણે એવી વાત કહી જે ગામ ઘણી પેઢીઓ સુધી યાદ કરતું રહ્યું. "ઉપવાસ એટલે ફક્ત ભોજન વગર રહેવું નહીં. એ મારા પોતાના સ્વાર્થ વગર રહેવું છે. આજે મેં સારી રીતે જમ્યું છે."
બીજી સવારે ગિરિજાએ થોડા વધારે ભાત રાંધ્યા, અને પછી ઘણી સવારે એમ જ કર્યું. તેઓ તેને બારણા પાસે એક નાની તપેલીમાં ઢાંકીને રાખતાં, જરૂર પડે તો. નદીના પવનમાં તુલસીનાં પાન હલતાં, અને ઉઘાડા પગ નીચે ભોંય ઠંડી લાગતી.
પૈઠણના લોકો કહે છે કે એ પછી એકનાથનું બારણું ખરેખર ક્યારેય બંધ ન થયું. મુસાફરો એ ગલી ઓળખી ગયા. બાળકો એ પગથિયાનો રસ્તો શીખી ગયાં, જ્યાં કોઈ તેમને કેળું કે ગોળનો ટુકડો આપી દે.
તે રાતે ખાલી થાળી પાણીના ઘડા પાસે સુકાતી પડી હતી, ધોયેલી અને ચમકતી, જેને પણ હવે જરૂર પડે તેના માટે તૈયાર.
મારા નાનકડા, તારી મા પણ આપતાં શીખી રહી છે, અને તું પહેલું છે જેને તે આપી રહી છે.
સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો માંથી વધુ
3 મિનિટ વાંચન · ગર્ભાવસ્થા અને 4–8 વર્ષનાં બાળકો
સ્રોત: સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો પરંપરાની વાર્તા
આ વાર્તા પાછળ
ગોદાવરી કિનારે પૈઠણના સંત એકનાથ સોળમી સદીના મરાઠી સંત-કવિ હતા, પંઢરપુરના વિઠ્ઠલને સમર્પિત વારકરી પરંપરાના, જે ભાગવત પરની તેમની ટીકા અને ગૃહસ્થ જીવનમાં જ ભક્તિ જીવવા માટે જાણીતા છે. મહારાષ્ટ્રમાં તેમના આતિથ્યની ઘણી વાર્તાઓ છે, અને ભક્તો આજે પણ તેમની સ્મૃતિમાં પૈઠણ જાય છે. આ પુનઃકથન એકાદશીની એક સાંજનું છે: આખા દિવસના ઉપવાસ પછી એકનાથ દાળ-ભાતની પહેલી થાળી એક મૌન મુસાફરને આપી દે છે અને તેને પોતાનું સૌથી સારું ભોજન કહે છે. તેમનાં પત્ની ગિરિજાનો શાંત જવાબ, એ દિવસથી બારણા પાસે થોડો વધારાનો ભાત રાખવો, તેમાં કોમળ પારિવારિક રંગ ઉમેરે છે. ગર્ભાવસ્થામાં તે આપવાના શાંત આનંદ પર વિચારવાની તક છે.
બાળક સાથે વિચારો
ક્યારે કંઈક આપી દેવાથી તમને રાખવા કરતાં વધુ ભરાયેલું લાગ્યું હતું?
સંકલ્પ: હું મેળવું છું ત્યારે પણ આપું છું, અને મારું આપવું મને ભરી દે છે.
આશીર્વાદ: એકનાથની ખુલ્લી થાળીની જેમ, તમારું બાળક તમારા શરીરના આપવામાંથી ઉદારતા શીખે.
પાત્રો
- સંત એકનાથ
- — એક સંત, જે ભોજન વહેંચવામાં પૂજા જુએ છે.
- ગિરિજા
- — તેમનાં પત્ની, જે બારણા પાસે વધારાનો ભાત રાખતાં શીખે છે.
- મુસાફર
- — એક થાકેલો મહેમાન, જેણે વધુ લાંબી રાહ જોઈ હતી.
બોધ
જરૂરિયાતવાળાને આપવું એ જ સાચી પૂજા છે.
તમારા બાળકને શું કહેવું
મારા નાનકડા, હું આપતાં શીખી રહી છું, અને તું પહેલું છે જેને હું આપી રહી છું.
મોટાં થાય ત્યારે પૂછજો
એકનાથે પોતાનું ભોજન કેમ આપી દીધું?
સ્રોત: મરાઠી ભક્તિ પરંપરા, પૈઠણના સંત એકનાથનું જીવન
આ વાર્તાનો ભાવ દિવસભર સાથે રાખવા ગર્ભ સંવાદ — બાળક સાથે વાતો અજમાવો અને ગર્ભાવસ્થાના 21મા અઠવાડિયાની માહિતી વાંચો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
એકનાથની થાળી વાર્તા શું શીખવે છે?
પરંપરા માને છે કે ઉપવાસ જેટલો ભોજન વગર રહેવાનો છે, એટલો જ સ્વાર્થ ઢીલો કરવાનો છે, અને એકનાથની ખાલી થાળી વહેંચવાનો મહારાષ્ટ્રનો સૌથી પ્રિય પાઠ છે. માતાની શાંતિ પરનાં સંશોધનો સૂચવે છે કે દયા અને કૃતજ્ઞતાનાં કાર્યો માતાને વધુ જોડાયેલી અને નિરાંત અનુભવવામાં મદદ કરી શકે છે.
એકનાથની થાળી ગર્ભાવસ્થાના કયા અઠવાડિયા માટે છે?
આ વાર્તા ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા 21 માટે છે, પણ તમે કોઈ પણ અઠવાડિયે બાળકને સંભળાવી શકો છો.