Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Women of India · दिवस 139 · आठवडा 20

लोपामुद्रेचं सूक्त

राजकन्या लोपामुद्रा ऋग्वेदातील मोजक्या स्त्री ऋषींपैकी एक आहे. ती राजवाड्याचं सुख सोडून ऋषी अगस्त्यांसोबत वनात साधं आयुष्य जगते.

गोष्टीचे तात्पर्य: शहाणा आणि प्रेमळ आवाज हजारो वर्षं लक्षात राहू शकतो.

या गोष्टीत

पात्रे
लोपामुद्रा, ऋषी अगस्त्य
मूळ ग्रंथ
ऋग्वेद, मंडल 1, सूक्त 179
वाचनाचा वेळ
4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

दिवस 139 एका नजरेत

आठवडा
आठवडा 20 · ७ पैकी दिवस 6
तिमाही
तिमाही 2
या आठवड्यात बाळ
आठवडा 20: बाळाची वाढ

लोपामुद्रा ऋग्वेदातील स्त्री द्रष्ट्यांपैकी एक आहे, आणि अगस्त्यांसोबतचं तिचं संवाद-सूक्त (ऋग्वेद 1.179) विवाहातील सहजीवनाबद्दलचा एक प्राचीन आवाज म्हणून मानलं जातं. आईच्या मनःशांतीवरील अभ्यास सुचवतात की गरोदरपणात जोडीदाराशी भावनिक जवळीक वाटणं आधार देणारं असतं, त्यामुळे माया खरंच महत्त्वाची आहे.

पवित्र काम चांगलं आहे. पण प्रेम आणि सहवासही पवित्र आहेत.

पहाट होण्याआधी एका वनातल्या आश्रमात पवित्र अग्नी तडतडत होता. साध्या वस्त्रातली एक स्त्री त्यात एक लाकडाची काठी घालत होती, आणि नदीवर हरणं पाणी पीत होती. तिचं नाव होतं लोपामुद्रा.

ती हजारो वर्षांपूर्वी, ऋषींच्या काळात राहत होती. ऋषी नद्यांच्या काठी आणि वनात बसून जगाचं मनापासून ऐकत असत. त्या ऐकण्यातूनच ऋग्वेदाची सूक्तं जन्मली — आजही लोक गातात अशी सर्वात जुनी गाणी. बहुतेक ऋषी पुरुष होते. पण काही स्त्रियाही होत्या, आणि लोपामुद्रा त्यांपैकी एक होती.

जुन्या कथा सांगतात की ती विदर्भाची राजकन्या होती. ती राजवाड्यात मऊ रेशमी वस्त्रं आणि सोन्याच्या दिव्यांमध्ये वाढली. ती हुशार आणि विचारी होती, आणि तिला आयुष्याबद्दल प्रश्न विचारायला खूप आवडायचं.

एके दिवशी महान ऋषी अगस्त्य तिच्या वडिलांच्या दरबारात आले. अगस्त्य वनातल्या आश्रमात साधेपणाने राहत, आणि त्यांचे दिवस अभ्यास आणि प्रार्थनेत जात. त्यांनी लोपामुद्रेशी लग्न करण्याची इच्छा व्यक्त केली.

तिच्या वडिलांना काळजी वाटली. माझ्या मुलीला राजवाड्यातल्या सुखाची सवय आहे, त्यांना वाटलं. ती वनात कशी राहील?

पण लोपामुद्रेला काळजी नव्हती. तिने अगस्त्यांच्या ज्ञानाबद्दल आणि प्रेमळ मनाबद्दल ऐकलं होतं. "मी त्यांच्यासोबत जाईन," ती शांतपणे म्हणाली. तिने आपले जड दागिने काढले, साधं वस्त्र नेसलं आणि अगस्त्यांच्या शेजारी वनात चालत गेली.

त्यांचं एकत्र आयुष्य शांत होतं. ते पहाटेच्या आधी उठत. पवित्र अग्नीची काळजी घेत. अभ्यास करत आणि प्रार्थना करत.

लोपामुद्रेला राजवाड्याची आठवण येत नव्हती. तिला नदीचा आवाज आणि सकाळच्या अग्नीचा वास आवडायचा. तिला पहाटेची हरणं आणि झाडांवरून हाक मारणारे मोर आवडायचे.

असे अनेक ऋतू गेले. उन्हाळ्यानंतर पावसाळा आला. पावसाळ्यानंतर हिवाळा आला. दोघंही शेजारी शेजारी खूप मेहनत करत. आणि तरीही कधी कधी लोपामुद्रेला काहीतरी कमी असल्यासारखं वाटायचं.

एका संध्याकाळी अग्नी मंद होत असताना ती अगस्त्यांच्या शेजारी बसली. तिने आपल्या हातांवरच्या रेषांकडे पाहिलं आणि त्यांच्या केसांमध्ये येणाऱ्या पांढऱ्या छटेकडे पाहिलं.

"आपण इतकी वर्षं खूप मेहनत केली," ती हळुवारपणे म्हणाली. "कितीतरी सकाळी आणि कितीतरी रात्री. पण तुम्ही माझ्या अगदी शेजारी असतानाही मला तुमची आठवण येते. पवित्र काम चांगलं आहे. पण प्रेम आणि सहवासही पवित्र आहेत."

अगस्त्य बराच वेळ गप्प राहिले. मग त्यांनी वळून तिच्याकडे खरंच नीट पाहिलं.

"तू बरोबर म्हणतेस," ते म्हणाले. "मी आकाशाला हात लावण्यात इतका गुंतलो की पायाखालची जमीनच विसरलो. सोबतचं आयुष्य म्हणजे दोघांनी एकेकटं काम करणं नाही. फक्त शेजारी नाही, सोबत चाला — हेच खरं सहजीवन."

त्यांनी तिचा हात हातात घेतला. आणि त्या रात्रीपासून त्यांनी कर्तव्यासोबत मायेलाही जागा दिली.

लोपामुद्रेचे शब्द ऋग्वेदाच्या अगदी पहिल्या मंडलातील एका सूक्ताचा भाग झाले. त्यात लोपामुद्रा आणि अगस्त्य एकमेकांशी बोलतात — दीर्घ वर्षांच्या मेहनतीबद्दल, ओढीबद्दल, आणि नवरा-बायको आयुष्याच्या वाटेवर एकत्र कसे चालू शकतात याबद्दल.

हे सहजीवनाचं सूक्त आहे. ते सांगतं की दोन माणसांमधलं प्रेम चांगल्या आयुष्यापासून दूर नेणारं नसतं. ते चांगल्या आयुष्याचाच एक भाग असतं.

लोपामुद्रेला ऋषिका, म्हणजे स्त्री द्रष्टी, म्हणून मान मिळाला, आणि अगस्त्यांची खरी सोबती म्हणून ती लक्षात राहिली. अगस्त्य विंध्य पर्वत ओलांडून दक्षिणेकडे गेले, तेव्हा लोपामुद्राही त्यांच्यासोबत गेली, आणि दोघांनी तिथल्या लोकांना आपलं ज्ञान दिलं.

लोक म्हणतात अगस्त्य फार मोठे ऋषी होते. पण जुन्या कथा हेही लक्षात ठेवतात की त्यांनी आपल्या पत्नीचं ऐकलं. प्रियजनांमधली माया पवित्र असते. त्यांनी ऐकलं म्हणून दोघंही अधिक शहाणे आणि अधिक आनंदी झाले.

त्यांच्या वनातल्या घराची कल्पना कर. संध्याकाळचा अग्नी तडतडतोय. झाडांमधून काजवे तरंगताहेत. लोपामुद्रा आपल्या सूक्ताचे काही शब्द गुणगुणते, आणि अगस्त्य हसून तिच्यासोबत गुणगुणतात. शांत वनावर एक एक करत तारे उगवतात.

बाळा, तूही एका प्रेमकथेच्या आत वाढतो आहेस. तुझ्यावर प्रेम करणारी माणसं कधी कामात असतात, कधी दमलेली असतात, पण रोज ती एकत्र चालायला शिकत असतात — आणि तू अगदी त्यांच्या मध्ये असतोस.

पुढची गोष्ट वाचा →अगस्त्य आणि नमणारा पर्वत

भारतातील स्त्रिया मधील आणखी

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 5–8 वर्षांची मुले

स्रोत: भारतातील स्त्रिया परंपरेतील कथा

या गोष्टीमागे

लोपामुद्रा ऋग्वेदातील मोजक्या ऋषिकांपैकी एक आहे; तिचे शब्द पहिल्या मंडलातील 179व्या सूक्तात येतात, जो तिच्या पतीशी, ऋषी अगस्त्यांशी झालेला संवाद आहे. परंपरा तिला विदर्भाची राजकन्या म्हणून आठवते, जिने राजवाड्याचं सुख सोडून वनातला आश्रम स्वीकारला, आणि अगस्त्यांच्या दक्षिण-यात्रेतील सोबती म्हणूनही. कठोर तपाचं कौतुक करणाऱ्या ऋषींच्या अनेक कथांपेक्षा वेगळी, तिची कथा हळुवारपणे सांगते की प्रेम आणि सहवासही पवित्र आहेत — आणि अगस्त्य ऐकतात. कोणत्याही चमत्काराऐवजी अग्नीजवळची संध्याकाळची शांत बातचीत हेच या कथेचं हृदय आहे. बाळाची तयारी करणाऱ्या जोडप्यांसाठी ही उबदार आठवण आहे की सहजीवन हेच चांगल्या आयुष्याचा भाग आहे.

बाळासोबत विचार करा

आत्ता कोणता छोटासा सहवासाचा क्षण तुम्हाला तुमच्या प्रियजनांच्या अधिक जवळ आणेल?

संकल्प: माझ्या भावना बोलण्यासारख्या आहेत, आणि मी त्या प्रेमाने बोलते.

आशीर्वाद: तुमचं मन शांत राहो, तुमचा प्रवास आनंदी होवो, आणि तुमच्या बाळाला सुंदर गुणांचा आशीर्वाद मिळो.

पात्रे

लोपामुद्रा
— एक शांत, शहाणी राजकन्या, जिचे शब्द सूक्त झाले.
ऋषी अगस्त्य
— तिचे पती, वनातले एक ऋषी.

बोध

शहाणा आणि प्रेमळ आवाज हजारो वर्षं लक्षात राहू शकतो.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

माझ्या बाळा, तुझा आवाज मोलाचा आहे, आणि तुझे प्रेमळ शब्द कायम टिकू शकतात.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

वनात जाताना लोपामुद्रेने काय मागे ठेवलं?

स्रोत: ऋग्वेद, मंडल 1, सूक्त 179

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गर्भ संवाद — बाळाशी गप्पा करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 20व्या आठवड्याची माहिती वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

लोपामुद्रेचं सूक्त ही गोष्ट काय शिकवते?

लोपामुद्रा ऋग्वेदातील स्त्री द्रष्ट्यांपैकी एक आहे, आणि अगस्त्यांसोबतचं तिचं संवाद-सूक्त (ऋग्वेद 1.179) विवाहातील सहजीवनाबद्दलचा एक प्राचीन आवाज म्हणून मानलं जातं. आईच्या मनःशांतीवरील अभ्यास सुचवतात की गरोदरपणात जोडीदाराशी भावनिक जवळीक वाटणं आधार देणारं असतं, त्यामुळे माया खरंच महत्त्वाची आहे.

लोपामुद्रेचं सूक्त गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?

ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 20 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा