Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Women of India · दिवस 138 · आठवडा 20

बहिणाबाईंचं जात्यावरचं गाणं

महाराष्ट्रातल्या एका गावातल्या बहिणाबाई रोज पहाटे दळताना गाणी गातात. त्यांना वाचता येत नाही, पण त्यांची गाणी शेत, पाऊस आणि मन यांबद्दलच्या शहाणपणाने भरलेली आहेत.

गोष्टीचे तात्पर्य: अगदी साध्या रोजच्या कामातूनही शहाणपण गाऊ शकतं.

या गोष्टीत

पात्रे
बहिणाबाई, सोपानदेव
मूळ ग्रंथ
असोदे, जळगाव येथील बहिणाबाई चौधरींचं जीवन; त्यांची मराठी/अहिराणी गाणी आचार्य अत्रे यांच्या मदतीने प्रकाशित
वाचनाचा वेळ
3 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

दिवस 138 एका नजरेत

आठवडा
आठवडा 20 · ७ पैकी दिवस 5
तिमाही
तिमाही 2
या आठवड्यात बाळ
आठवडा 20: बाळाची वाढ

बहिणाबाई चौधरींची जात्यावरची गाणी मराठी साहित्यात मोलाची मानली जातात, आणि परंपरेत ओवी, म्हणजे जात्यावरचं गाणं, हा स्त्रियांच्या रोजच्या शहाणपणाचा आवाज मानला जातो. आईच्या मनःशांतीवरील अभ्यास सुचवतात की लयबद्ध हालचाल आणि गुणगुणणं शरीराला शांत करू शकतं, जसं फिरत्या जात्याने बहिणाबाईंच्या सकाळी स्थिर केल्या.

गाणीच मला सापडतात. आजूबाजूला बघ. चिमणी, शेत, माझ्या हातातलं जातं. सगळं काही गातंय. मी फक्त ऐकते आणि सोबत गाते.

घर्र, घर्र, घर्र. सूर्य उगवण्याआधीच असोदे गावातल्या एका छोट्याशा घरात एक जड, गोल जातं फिरू लागलं.

असोदे हे महाराष्ट्राच्या खानदेश भागातलं गाव होतं. धुळीचे रस्ते, उंच कडुनिंबाची झाडं आणि कापूस-ज्वारीची विस्तीर्ण शेतं. जातं ओढणारी स्त्री होती बहिणाबाई. त्या सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी होऊन गेल्या.

बहिणाबाई कधीच शाळेत गेल्या नाहीत. त्यांना एक अक्षरही लिहिता-वाचता येत नव्हतं. पण त्यांच्या मनात गाण्यांची एक नदी वाहत होती.

रोज सकाळी त्या अंधारातच उठायच्या आणि छोटी पणती लावायच्या. जात्याशेजारी जमिनीवर बसायच्या. मूठभर धान्य घालायच्या, लाकडी खुंटा धरायच्या आणि जातं फिरवू लागायच्या.

जातं गोल गोल फिरायचं. हळूहळू धान्याचं मऊ पीठ व्हायचं.

आणि जातं फिरत असताना बहिणाबाई गायच्या.

त्या दुसऱ्यांकडून शिकलेली जुनी गाणी गात नसत. त्या तिथल्या तिथे, आपल्या गावच्या अहिराणी बोलीत, स्वतःची गाणी रचायच्या. फांदीवर येऊन बसणाऱ्या पाखरांसारखे शब्द त्यांच्याकडे यायचे.

त्या जात्याबद्दलच गायच्या. कापसाच्या झाडांबद्दल आणि पावसाच्या ढगांबद्दल गायच्या. बाहेरच्या कडुनिंबाबद्दल आणि गोठ्यातल्या बैलांबद्दल गायच्या. शेतकऱ्याच्या कष्टाच्या आयुष्याबद्दल, आणि त्यात लपलेल्या आनंदाबद्दल गायच्या.

त्यांचं एक गाणं साधारण असं आहे: संसार म्हणजे चुलीवरचा लोखंडी तवा. आधी हाताला चटके बसतात, तेव्हा कुठे मिळते भाकर.

बहिणाबाईंना माहीत होतं की आयुष्य नेहमी सोपं नसतं. शेतात लांबलचक दिवस असायचे. काळजीचे आणि दुःखाचे काळही यायचे. पण त्यांनी कठीण दिवसांमुळे आपलं मन कठोर होऊ दिलं नाही. जात्यातल्या धान्यासारखं त्यांनी ते दिवस फिरवले आणि त्यातून काहीतरी मऊ, पोषक बनवलं.

कामाने त्यांचे हात खरबरीत झाले होते, आणि पाठ अनेकदा दुखायची. तरीही त्यांचा आवाज शेतांवर पसरणाऱ्या पहिल्या उजेडासारखा मऊ आणि तेजस्वी राहिला.

शेजाऱ्यांना त्यांचं गाणं ऐकायला खूप आवडायचं. कधी कधी जवळपासच्या घरांतल्या बायका येऊन त्यांच्याशेजारी बसायच्या, आपापलं धान्य दळायच्या आणि ऐकायच्या. मुलं त्यांच्या आवाजानेच जागी व्हायची.

"बहिणाबाई," एकदा एका तरुण स्त्रीने विचारलं, "तुम्हाला इतकी गाणी कुठून सापडतात?"

बहिणाबाई हसल्या. "मला गाणी सापडत नाहीत," त्या म्हणाल्या. "गाणीच मला सापडतात. आजूबाजूला बघ. चिमणी, शेत, माझ्या हातातलं जातं. सगळं काही गातंय. मी फक्त ऐकते आणि सोबत गाते."

त्यांनी मनाबद्दलही गायलं. एका गाण्यात त्या म्हणतात, मन म्हणजे शेतातलं वासरू. ते इकडे तिकडे धावतं. कुंपणावरून उडी मारतं. त्याला पुन्हा पुन्हा हळुवारपणे परत बोलवावं लागतं.

त्यांची गाणी बढाई मारत नव्हती. तक्रार करत नव्हती. ती फक्त रोजच्या आयुष्याकडे प्रेमळ नजरेने बघायची आणि त्यातलं सौंदर्य शोधायची.

बहिणाबाईंना सोपानदेव नावाचा मुलगा होता. त्याला आईची गाणी खूप आवडायची. मोठा झाल्यावर तो स्वतः कवी झाला, आणि आई गात असलेली गाणी त्याने लिहून ठेवायला सुरुवात केली, म्हणजे ती सकाळच्या धुक्यासारखी विरून जाऊ नयेत.

अनेक वर्षांनी, प्रसिद्ध लेखक आचार्य अत्रे यांच्या मदतीने ती गाणी पुस्तकात छापली गेली. महाराष्ट्रभरच्या लोकांनी ती वाचली आणि ते थक्क झाले. "हे कधीच शाळेत न गेलेल्या स्त्रीचे शब्द आहेत?" ते म्हणाले. "पण किती शहाणपणाचे आहेत!"

आज बहिणाबाई चौधरींच्या कविता शाळांमध्ये शिकवल्या जातात. मुलं त्या म्हणतात. गायक त्या गातात. जळगावच्या एका विद्यापीठाला त्यांचं नाव दिलं आहे.

या सगळ्याची सुरुवात झाली ती अंधारात जमिनीवर बसून, जातं फिरवत सकाळसाठी गाणाऱ्या एका स्त्रीपासून.

आता त्यांचं चित्र डोळ्यांसमोर आण. पणती मिणमिणते. जातं गोल गोल फिरतं. बाहेर पहिली पाखरं किलबिलू लागतात. थंड वाऱ्याच्या झुळुकीबरोबर ओल्या मातीचा वास येतो. आणि बहिणाबाईंचा आवाज हळुवार, उबदारपणे वर उठतो आणि छोट्या घरात भरून जातो.

बाळा, आत्ता तुला शब्द कळायची गरज नाही. तू ती लय अनुभवू शकतोस, जात्यासारखी गोल गोल, आणि तू ज्या हृदयाच्या ठोक्यांशेजारी झोपतोस त्यांच्यासारखी स्थिर.

पुढची गोष्ट वाचा →सूर्यासोबत घोडेस्वारी करणारी छोटी मुलगी

भारतातील स्त्रिया मधील आणखी

2 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले

स्रोत: भारतातील स्त्रिया परंपरेतील कथा

या गोष्टीमागे

महाराष्ट्रात जळगावजवळच्या असोदे गावच्या बहिणाबाई चौधरी कधीच वाचायला शिकल्या नाहीत, तरीही त्यांच्या गावच्या मराठी आणि अहिराणी बोलीतली त्यांची गाणी राज्यातल्या सगळ्यात लाडक्या कवितांपैकी झाली. त्यांचा मुलगा सोपानदेव याने ती लिहून ठेवली, आणि आचार्य अत्रे यांच्या मदतीने ती प्रकाशित झाली; आज ती शाळांमध्ये शिकवली जातात आणि जळगावच्या एका विद्यापीठाला त्यांचं नाव आहे. त्यांच्या ओळी शेतीच्या आयुष्यात रुजलेल्या आहेत, संसाराला तापलेल्या तव्याची आणि मनाला उधळलेल्या वासराची उपमा देणाऱ्या. ही गोष्ट खास आहे ती तिच्या पार्श्वभूमीमुळे: पहाटेच्या आधी जात्यापाशी जन्मलेलं शहाणपण. होणाऱ्या आईसाठी ही एक हळुवार आठवण आहे की रोजच्या लयीतही मोठं सौंदर्य दडलेलं असतं.

बाळासोबत विचार करा

कोणतं रोजचं काम गाताना किंवा गुणगुणताना एक शांत, आनंदी क्षण बनू शकेल?

संकल्प: माझे साधे दिवसही गाण्यांनी भरलेले आहेत, आणि ती गाणी मी माझ्या बाळासोबत वाटते.

आशीर्वाद: तुमचं मन शांत राहो, तुमचा प्रवास आनंदी होवो, आणि तुमच्या बाळाला सुंदर गुणांचा आशीर्वाद मिळो.

पात्रे

बहिणाबाई
— रोजच्या आयुष्याचं ऐकणारी गाणारी कवयित्री.
सोपानदेव
— तिची गाणी जपून ठेवणारा तिचा कवी मुलगा.

बोध

अगदी साध्या रोजच्या कामातूनही शहाणपण गाऊ शकतं.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

बाळा, आपल्या आजूबाजूचं सगळं काही गातंय. तू ते ऐकावंस आणि आनंदाने सोबत गावंस.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

आपल्या घराबद्दल तू कोणतं गाणं रचशील?

स्रोत: असोदे, जळगाव येथील बहिणाबाई चौधरींचं जीवन; त्यांची मराठी/अहिराणी गाणी आचार्य अत्रे यांच्या मदतीने प्रकाशित

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गर्भ संवाद — बाळाशी गप्पा करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 20व्या आठवड्याची माहिती वाचा.

संबंधित गोष्टी

  • सावित्रीबाईंची पाटी · दिवस 225

    अशीच गोष्ट

    भारताच्या पहिल्या स्त्री शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सावित्रीबाई फुले शाळेत जाताना लोक चिखल फेकायचे म्हणून जादा साडी बरोबर नेत, अशी त्यांची आठवण सांगितली जाते. त्यांची शांत चिकाटी पालकांना अडचणींना धीराने सामोरं जाण्याचं चित्र देते. आईच्या शांत मनावरील अभ्यास सुचवतात की ताणाला स्थिर, घाई न करता दिलेला प्रतिसाद शरीर आणि मन दोन्हींसाठी अधिक हितकारक असतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

बहिणाबाईंचं जात्यावरचं गाणं ही गोष्ट काय शिकवते?

बहिणाबाई चौधरींची जात्यावरची गाणी मराठी साहित्यात मोलाची मानली जातात, आणि परंपरेत ओवी, म्हणजे जात्यावरचं गाणं, हा स्त्रियांच्या रोजच्या शहाणपणाचा आवाज मानला जातो. आईच्या मनःशांतीवरील अभ्यास सुचवतात की लयबद्ध हालचाल आणि गुणगुणणं शरीराला शांत करू शकतं, जसं फिरत्या जात्याने बहिणाबाईंच्या सकाळी स्थिर…

बहिणाबाईंचं जात्यावरचं गाणं गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?

ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 20 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा