Women of India · दिवस 225 · आठवडा 33
सावित्रीबाईंची पाटी
सावित्रीबाई फुले रोज सकाळी पाटी आणि जादा साडी घेऊन मुलींच्या शाळेत चालत जातात. कटू शब्द त्यांना डगमगवू शकत नाहीत, कारण त्यांचं मन विद्यार्थिनींमध्ये गुंतलेलं असतं.
गोष्टीचे तात्पर्य: इतर कटू वागले तरी धीर आणि दयाळूपणा आपलं मन स्वच्छ ठेवतात.
या गोष्टीत
- पात्रे
- सावित्रीबाई फुले, मुक्ता, जोतीराव फुले
- मूळ ग्रंथ
- सावित्रीबाई फुले यांचं जीवन, पुणे (एकोणिसाव्या शतकातील भारतीय इतिहास)
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
दिवस 225 एका नजरेत
- आठवडा
- आठवडा 33 · ७ पैकी दिवस 1
- तिमाही
- तिमाही 3
- या आठवड्यात बाळ
- आठवडा 33: बाळाची वाढ
- आजची गोष्ट
- सावित्रीबाईंची पाटी
- मंत्र
- महामृत्युंजय मंत्र
- गर्भसंवाद
- या आठवड्यात बाळाशी बोला
भारताच्या पहिल्या स्त्री शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सावित्रीबाई फुले शाळेत जाताना लोक चिखल फेकायचे म्हणून जादा साडी बरोबर नेत, अशी त्यांची आठवण सांगितली जाते. त्यांची शांत चिकाटी पालकांना अडचणींना धीराने सामोरं जाण्याचं चित्र देते. आईच्या शांत मनावरील अभ्यास सुचवतात की ताणाला स्थिर, घाई न करता दिलेला प्रतिसाद शरीर आणि मन दोन्हींसाठी अधिक हितकारक असतो.
चिखल फक्त माझ्या साडीवर आहे. तो माझ्या हृदयापर्यंत पोहोचू शकत नाही.
पुण्यातली प्रत्येक सकाळ देवळातल्या घंटांनी आणि चुलीच्या धुराच्या वासाने सुरू व्हायची. बाजाराजवळच्या एका छोट्या घरात सावित्रीबाई नावाची एक तरुण स्त्री मोठ्या काळजीने आपली कापडी पिशवी भरत होती.
पिशवीत गेली एक पाटी, खडूचे काही तुकडे, अक्षरांचं एक छोटं पुस्तक, आणि एक आश्चर्याची गोष्ट: नीट चौकोनी घडी घातलेली एक जादा साडी.
एका सकाळी त्यांचे पती जोतीराव त्यांच्याकडे पाहत होते. "तू नेहमी ती जादा साडी बरोबर नेतेस," ते म्हणाले. "तुम्हाला माहीत आहे का ते," त्या उत्तरल्या, आणि हसल्या.
त्या काळी मुलींना जवळजवळ कुणीच वाचायला शिकवत नसे. अक्षरं मुलींसाठी नाहीत, असं अनेकांना वाटायचं. पण सावित्रीबाईंचा विश्वास होता की प्रत्येक मूल आपल्या आत एक दिवा घेऊन येतं, जो लावला जाण्याची वाट पाहत असतो. १८४८ मध्ये त्यांनी आणि जोतीरावांनी भिडे वाड्यात मुलींसाठी एक छोटी शाळा उघडली होती, आणि सावित्रीबाई तिथे शिक्षिका होत्या.
रोज सकाळी त्या शाळेत जायला त्याच गल्ल्यांमधून चालायच्या. त्यांना पाहून सगळ्यांनाच आनंद व्हायचा असं नाही. काही लोक दारात उभे राहून आठ्या घालायचे. काही जण कटू शब्द बोलायचे. काहींनी तर चिखलही फेकला, आणि तो त्यांच्या साडीवर उडाला.
सावित्रीबाईंनी उलट ओरडून उत्तर दिलं नाही. त्यांनी घाई केली नाही, मागे वळल्या नाहीत. पिशवी जवळ धरून त्या सावकाश, स्थिर चालत राहिल्या.
"तुम्ही त्यांना उत्तर का देत नाही?" एका सकाळी मुक्ता नावाच्या एका लहान मुलीने विचारलं. मुक्ता त्यांची एक विद्यार्थिनी होती, आणि तिने आपल्या खिडकीतून तो चिखल पाहिला होता.
सावित्रीबाई तिच्या शेजारी गुडघ्यांवर बसल्या. "कारण," त्या म्हणाल्या, "चिखल फक्त माझ्या साडीवर आहे. तो माझ्या हृदयापर्यंत पोहोचू शकत नाही. आणि माझं हृदय एका जास्त महत्त्वाच्या गोष्टीत गुंतलेलं आहे."
"कशात गुंतलंय?"
"तुझ्यात," मुक्ताच्या नाकावर हळूच टिचकी मारत सावित्रीबाई म्हणाल्या. "तुझ्यात, तुझ्या अक्षरांत, आणि तू एक दिवस वाचशील त्या सगळ्या गोष्टींत."
शाळेत पोहोचल्यावर त्या एका पडद्यामागे गेल्या आणि पिशवीतली स्वच्छ साडी नेसल्या. मग त्या ताज्यातवान्या आणि शांत होऊन बाहेर आल्या, जणू वाटेतली चाल म्हणजे फक्त एक सुखद वाऱ्याची झुळूक होती.
शाळेची खोली लहान आणि साधी होती. जमिनीवर चटया होत्या आणि एका खिडकीतून सूर्यप्रकाशाचा एक चौकोन आत यायचा. मुली ओळीने बसल्या होत्या, प्रत्येकीच्या मांडीवर पाटी. काही लाजऱ्या होत्या. काही खुदुखुदु हसत होत्या. एक-दोघींनी तर कधीच खडू हातात धरला नव्हता.
"आज," सावित्रीबाई म्हणाल्या, "आपण आपलं पहिलं अक्षर लिहिणार आहोत. माझा हात बघा."
त्यांनी पाटीवर एक हळुवार वळण काढलं. मुलींनी ते गिरवलं. काही वळणं वाकडीतिकडी झाली. काही खूप मोठी झाली. एक तर थोडंसं झोपलेल्या मांजरासारखं दिसत होतं. ते पाहून सावित्रीबाई प्रेमाने हसल्या.
"झोपलेलं मांजर ही उत्तम सुरुवात आहे," त्या म्हणाल्या. "उद्या मांजर जागं होईल आणि त्याचं अक्षर होईल."
अशीच होती त्यांची रीत. वाकड्या रेषेबद्दल त्या कधीच रागावल्या नाहीत. सावकाश शिकणाऱ्या मुलीला त्यांनी कधीच घाई केली नाही. एखादी मुलगी थकली, की त्या तिला विश्रांती घेऊ द्यायच्या. एखादी वैतागली, की त्या तिच्या शेजारी बसून तिची छोटी बोटं धरून गिरवायला शिकवायच्या.
"धीर," त्या मुलींना सांगायच्या, "दगडावरच्या पाण्यासारखा असतो. तो मऊ असतो, पण थोडं थोडं करून तो सगळ्याला आकार देतो."
दिवसांचे आठवडे झाले. आठवड्यांचे महिने झाले. शाळेची वाट तीच राहिली. काही सकाळी आठ्या असायच्या. काही सकाळी शब्द असायचे. पण हळूहळू काहीतरी बदलू लागलं.
एका सकाळी आठ्या घालणाऱ्या एका म्हातारीने नुसती मान डोलावली. दुसऱ्या एका सकाळी एका दुकानदाराने हातातला झाडू खाली ठेवला आणि म्हणाला, "नमस्कार, बाई." आणि एका लख्ख सकाळी, एकेकाळी कटू शब्द बोललेली एक आई आपल्याच मुलीचा हात धरून शाळेच्या दारात आली.
"हिलाही शिकवाल का?" त्या आईने हळूच विचारलं.
सावित्रीबाई नेहमीसारख्याच हसल्या. "अर्थात. चटईवर नेहमीच जागा असते."
त्या संध्याकाळी मुक्ताने पहिल्यांदाच एक अख्खं वाक्य मोठ्याने वाचलं. तिचा आवाज आधी जरा कापला, मग खणखणीत झाला. बाकीच्या मुलींनी टाळ्या वाजवल्या. सावित्रीबाईंचे डोळे चमकत होते.
"बघितलंस?" त्या म्हणाल्या. "प्रकाश नेहमीच तुझ्या आत होता. आपल्याला फक्त त्याची वाट पाहायची होती."
त्या रात्री घरी सावित्रीबाईंनी चिखलाने माखलेली साडी धुतली आणि वाळत घातली. पुण्यावर गोल, शांत चंद्र उगवला. मांडीवर पाटी घेऊन त्या खिडकीजवळ बसल्या आणि सावकाश, काळजीपूर्वक एक शब्द लिहिला.
तो शब्द होता "उद्या."
मग त्यांनी स्वच्छ साडीची चौकोनी घडी घातली आणि सकाळी पुन्हा त्या गल्ल्यांसाठी तयार ठेवत ती पिशवीत ठेवली.
तुझ्या आतही एक दिवा आहे, बाळा, आणि तो उजळेपर्यंत आम्ही धीराने वाट पाहू.
भारतातील स्त्रिया मधील आणखी
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: भारतातील स्त्रिया परंपरेतील कथा
या गोष्टीमागे
सावित्रीबाई फुले आणि त्यांचे पती जोतीराव यांनी १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींच्या पहिल्या शाळांपैकी एक उघडली, आणि भारताच्या पहिल्या स्त्री शिक्षिका म्हणून त्यांचा सर्वत्र सन्मान केला जातो; महाराष्ट्र ३ जानेवारीला त्यांची जयंती साजरी करतो. त्यांच्याबद्दल नेहमी सांगितली जाणारी एक गोष्ट म्हणजे त्या बरोबर नेत ती जादा साडी, कारण शाळेत जाताना वाटेत लोक त्यांच्यावर चिखल फेकायचे. हे कथन त्या आठवणीला खडू, पाट्या आणि झोपलेल्या मांजरासारख्या दिसणाऱ्या वाकड्या पहिल्या अक्षराच्या वर्गातल्या प्रसंगात बदलतं. त्याचं वेगळेपण म्हणजे त्यांचा शांत विनोद: चिखल साडीवरच राहतो, हृदयात कधीच नाही. धीराची आणि प्रत्येक मूल बाळगत असलेल्या ज्ञानाच्या दिव्याची आठवण म्हणून ही कथा गर्भावस्थेला शोभते.
सावित्रीबाई फुले कवयित्रीही होत्या: १८५४ मध्ये प्रकाशित झालेला त्यांचा 'काव्यफुले' हा संग्रह आधुनिक मराठी कवितेच्या सुरुवातीच्या रचनांमध्ये गणला जातो. जोतीरावांबरोबर त्यांनी अनेक समाजांतल्या मुलांसाठी शाळा उघडल्या, आणि कठीण परिस्थितीतल्या स्त्रियांना सुरक्षितपणे बाळंत होता यावं आणि त्यांची काळजी घेतली जावी यासाठी एक आश्रयगृहही सुरू केलं. त्यांच्याबरोबर शिकवणाऱ्या फातिमा शेख यांचीही त्यांच्यासोबत आठवण काढली जाते. पुण्यातला भिडे वाडा, जिथे मुलींची पहिली शाळा सुरू झाली, स्मारक म्हणून सन्मानित आहे, आणि सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ त्यांचं नाव धारण करतं. महाराष्ट्र ३ जानेवारी हा त्यांचा जन्मदिवस मुलींचा दिवस, बालिका दिन, म्हणून साजरा करतो. होणाऱ्या आईसाठी सावित्रीबाईंची पाटी म्हणजे मुलाला वारशाने मिळू शकणाऱ्या ज्ञानाची आणि धैर्याची कल्पना करण्याचं आमंत्रण आहे.
बाळासोबत विचार करा
दिवस कठीण वाटतो तेव्हा तुम्हाला शांत आणि स्थिर राहायला काय मदत करतं?
संकल्प: मी शांतता आणि धीर सोबत घेऊन चालते, आणि माझं प्रेम दिवसेंदिवस स्थिरपणे वाढतं.
आशीर्वाद: तुला आणि तुझ्या बाळाला चालत राहण्याचं शांत बळ लाभो, आणि इतरांमध्ये ज्ञानाचा दिवा लावण्याचा आनंद मिळो.
पात्रे
- सावित्रीबाई फुले
- — प्रत्येक मुलीत ज्ञानाचा दिवा लावणाऱ्या धीराच्या शिक्षिका.
- मुक्ता
- — आपल्या शिक्षिका इतक्या शांत का राहतात ते विचारणारी जिज्ञासू विद्यार्थिनी.
- जोतीराव फुले
- — सावित्रीबाईंबरोबर शाळा उघडणारे त्यांचे पती.
बोध
इतर कटू वागले तरी धीर आणि दयाळूपणा आपलं मन स्वच्छ ठेवतात.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
माझ्या बाळा, तुझ्या आत ज्ञानाचा एक दिवा आहे. एकेका अक्षराने तो उजळायला मी तुला मदत करेन.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
सावित्रीबाई रोज शाळेत चालत का जात राहिल्या असतील, असं तुम्हाला वाटतं?
स्रोत: सावित्रीबाई फुले यांचं जीवन, पुणे (एकोणिसाव्या शतकातील भारतीय इतिहास)
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी काही मिनिटे ध्यान आणि श्वसन करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 33व्या आठवड्याची माहिती वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सावित्रीबाईंची पाटी ही गोष्ट काय शिकवते?
भारताच्या पहिल्या स्त्री शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सावित्रीबाई फुले शाळेत जाताना लोक चिखल फेकायचे म्हणून जादा साडी बरोबर नेत, अशी त्यांची आठवण सांगितली जाते. त्यांची शांत चिकाटी पालकांना अडचणींना धीराने सामोरं जाण्याचं चित्र देते. आईच्या शांत मनावरील अभ्यास सुचवतात की ताणाला स्थिर, घाई न…
सावित्रीबाईंची पाटी गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?
ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 33 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.