Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Jataka · दिवस 228 · आठवडा 33

स्वतःची परीक्षा घेणारा विद्वान

वाराणसीच्या दरबारातल्या एका तरुण विद्वानाचा राजा सन्मान करतो. तो सन्मान ज्ञानासाठी आहे की चांगुलपणासाठी, असा त्याला प्रश्न पडतो, आणि तो एक काळजीपूर्वक परीक्षा घेतो.

गोष्टीचे तात्पर्य: मनाचा चांगुलपणा ज्ञानापेक्षा जास्त मौल्यवान आहे.

या गोष्टीत

पात्रे
तरुण विद्वान, वाराणसीचा राजा, कोषाध्यक्ष
मूळ ग्रंथ
जातक कथा
वाचनाचा वेळ
4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

दिवस 228 एका नजरेत

आठवडा
आठवडा 33 · ७ पैकी दिवस 4
तिमाही
तिमाही 3
या आठवड्यात बाळ
आठवडा 33: बाळाची वाढ

या जातक कथेद्वारे बौद्ध परंपरा सांगते की शील, म्हणजे सदाचार, हाच ज्ञानाचा आणि विश्वासाचा खरा पाया आहे. आपल्याला कोणते गुण सगळ्यात जास्त जोपासायचे आहेत, याचा विचार करायला ती पालकांना आमंत्रण देते. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन सुचवतं की आपल्या मूल्यांवर चिंतन केल्याने मन अधिक शांत आणि स्थिर होऊ शकतं.

ज्ञान दिव्यासारखं असतं. पण चांगुलपणा हे ते तेल आहे, जे ज्ञानाचा दिवा उजळत ठेवतं.

वाराणसीच्या राजा ब्रह्मदत्ताच्या दरबारात तो तरुण विद्वान जवळून जायचा तेव्हा सगळे नमस्कार करायचे. तो बोधिसत्त्व होता — जो एक दिवस बुद्ध होणार होता — आणि या जन्मी त्याने अनेक वर्षं शास्त्रांचा अभ्यास केला होता. तो एकही चूक न करता लांबलचक श्लोक म्हणू शकायचा. राजा त्याचा खूप आदर करायचा आणि त्याला सन्मानाचं आसन द्यायचा.

तो विद्वान आपल्या चांगुलपणासाठीही ओळखला जायचा. तो नोकरांशी प्रेमाने बोलायचा. कधीच खोटं बोलायचा नाही. आपली वचनं पाळायचा, आणि रोज सकाळी राजवाड्याच्या दारात गरिबांना अन्न द्यायचा.

पण एका संध्याकाळी राजवाड्याच्या बागेतून घरी जात असताना त्याच्या मनात एक प्रश्न आला, आणि तो जाईचना.

"राजा माझा सन्मान का करतो?" त्याला प्रश्न पडला. "माझ्या ज्ञानामुळे? की माझ्या चांगल्या स्वभावामुळे? यातलं जास्त महत्त्वाचं काय?"

तो जितका विचार करत गेला, तितकं त्याला हे जाणून घ्यावंसं वाटू लागलं. म्हणून त्याने एक छोटी, काळजीपूर्वक परीक्षा घ्यायचं ठरवलं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजवाड्यातून बाहेर पडताना तो राजकोषाध्यक्षाच्या मेजाजवळून गेला, जिथे नाणी मोजली जायची. त्याने न विचारता एक छोटं नाणं उचललं आणि खिशात ठेवलं. कोषाध्यक्षाने पाहिलं, पण काहीच बोलला नाही. "हे राजाचे सन्माननीय विद्वान आहेत," त्याने विचार केला. "त्यांच्याकडे काहीतरी कारण असेल."

दुसऱ्या दिवशी विद्वानाने आणखी एक नाणं घेतलं. पुन्हा कोषाध्यक्षाने पाहिलं. पुन्हा तो काहीच बोलला नाही, फक्त किंचित कपाळाला आठ्या आल्या.

तिसऱ्या दिवशी विद्वानाने मूठभर नाणी घेतली. या वेळी कोषाध्यक्ष उठून उभा राहिला. "थांबा! ही तिसरी वेळ आहे. जे तुमचं नाही ते तुम्ही घेत आहात." पहारेकऱ्यांनी विद्वानाला राजासमोर आणलं.

राजाने दुःखाने त्याच्याकडे पाहिलं. "माझा तुझ्यावर विश्वास होता. मी सगळ्यांपेक्षा जास्त तुझा सन्मान केला. तू असं का केलंस?"

विद्वानाने गुडघे टेकले आणि शांतपणे, खरं खरं उत्तर दिलं. "महाराज, मला नाणी नको होती. ही घ्या, सगळीच्या सगळी." त्याने ती काळजीपूर्वक जमिनीवर ठेवली. "मला काहीतरी शिकायचं होतं. तुम्ही माझा सन्मान माझ्या ज्ञानासाठी करता की माझ्या चांगुलपणासाठी, हे मला जाणून घ्यायचं होतं."

राजाला आश्चर्य वाटलं. "आणि तू काय शिकलास?"

"तीन दिवसांत माझं ज्ञान अजिबात बदललं नाही," विद्वान म्हणाला. "मला अजूनही प्रत्येक श्लोक येतो. पण माझा चांगुलपणा बदलल्यासारखा वाटला, त्याच क्षणी तुमचा विश्वास कमी होऊ लागला. म्हणून आता मला कळलं. आपण काय जाणतो यापेक्षा आपण कसं जगतो हे जास्त महत्त्वाचं. लोक आपल्यावर विश्वास ठेवतात ते आपल्या ज्ञानामुळे नाही, तर आपल्या जगण्यामुळे."

संपूर्ण दरबार शांत झाला.

विद्वान बाहेर पडत असताना दाराजवळ आपली टोपली घेऊन बसलेल्या एका गारुड्याजवळून गेला. पुंगीच्या सुरावर त्याचा नाग हळुवार डोलत होता. मुलं त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवत हसत होती, आणि तो त्यांना काहीही इजा करत नव्हता.

"हे धोक्याचं नाही का?" विद्वानाने विचारलं.

"ही नाही," गारुडी हसून म्हणाला. "ही शांत स्वभावाची आहे. तिने कधीच कुणाला दंश केला नाही. म्हणूनच मुलांना ती आवडते."

विद्वानही हसला. "नागीणसुद्धा तिच्या शांत स्वभावामुळे लाडकी होते," त्याने विचार केला. "सत्यवादीपणामुळेच लोकांना आपल्यासोबत सुरक्षित वाटतं. चांगुलपणामुळेच आपल्याजवळ असणं सुरक्षित वाटतं."

दुसऱ्या दिवशी तो राजाकडे परत आला. "महाराज, इतकी वर्षं माझ्यावर विश्वास ठेवल्याबद्दल धन्यवाद. मी माझ्या आयुष्यातला सगळ्यात महत्त्वाचा धडा शिकलो आहे. आता मला शांत डोंगरांत जायचं आहे, साधं जगायचं आहे, आणि रोज चांगुलपणाचा सराव करायचा आहे, म्हणजे तो माझ्यात खोलवर रुजेल."

त्याला जाऊ देताना राजाला वाईट वाटलं, पण त्याने समजून घेतलं. "जाण्याआधी आम्हाला लक्षात ठेवायला एक गोष्ट सांग."

विद्वानाने दरबारात सगळीकडे पाहिलं: मंत्री, पहारेकरी, नोकर, कोषाध्यक्ष, आणि एक दिवस मोठे होणारे तरुण सेवक.

तो म्हणाला, "ज्ञान दिव्यासारखं असतं. पण चांगुलपणा हे ते तेल आहे, जे ज्ञानाचा दिवा उजळत ठेवतं. ज्ञान असणं ही चांगली गोष्ट आहे. पण तेल नसलेला दिवा प्रकाश देत नाही. आपलं मन प्रामाणिकपणा आणि प्रेमळपणाने भरा, म्हणजे तुम्ही जे काही शिकाल ते उजळून निघेल."

त्याने नमस्कार केला आणि रिकाम्या खिशांनी, पण शांतीने भरलेल्या मनाने, राजवाड्याच्या दारातून हिरव्या डोंगरांकडे चालत गेला.

वाराणसीच्या लोकांनी त्याचे शब्द बराच काळ लक्षात ठेवले. ते आपल्या मुलांना लिहायला-वाचायला शिकवायचे, तेव्हा खरं बोलायला आणि प्रेमळ राहायलाही शिकवायचे. आणि अनेक घरांत संध्याकाळचा दिवा लावताना कुणीतरी म्हणायचं, "तेलाची आठवण ठेवा."

बाळा, तुझ्या ज्ञानाच्या दिव्यात नेहमी भरपूर तेल असो.

पुढची गोष्ट वाचा →चाळीस वर्षांचं मौन

जातक मधील आणखी

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 5–10 वर्षांची मुले

स्रोत: जातक कथा · पारंपरिक पुनर्कथन

या गोष्टीमागे

शीलवीमंस जातक, म्हणजे 'शीलाची परीक्षा', बुद्धांच्या पूर्वजन्मांच्या पाली संग्रहातलं आहे, आणि त्यांच्यापैकी अनेक कथांप्रमाणे वाराणसीच्या दरबारात घडतं. इथे वेगळेपण असं की परीक्षा खुद्द नायकाचीच होते: एक आदरणीय विद्वान आपला सन्मान ज्ञानासाठी होतो की स्वभावासाठी हे जाणून घेण्यासाठी शांतपणे एक प्रयोग करतो, आणि उत्तर मिळताच प्रत्येक नाणं परत करतो. मुलं ज्या शांत नागिणीवर विश्वास ठेवतात, ती दुसरा, अधिक मृदू धडा देते — चांगुलपणामुळेच आपल्याजवळ असणं सुरक्षित का वाटतं. त्याचं शेवटचं चित्र — ज्ञान म्हणजे दिवा आणि चांगुलपणा म्हणजे त्याचं तेल — शहरात एक म्हण बनलं. ज्याच्या दिव्यात नेहमी भरपूर तेल असेल अशा बाळासाठीची शुभेच्छा म्हणून ही गोष्ट गरोदरपणाला साजेशी आहे.

बाळासोबत विचार करा

हुशारीपलीकडचा कोणता गुण तुमच्या बाळाने आयुष्यभर सोबत न्यावा, असं तुम्हाला सगळ्यात जास्त वाटतं?

संकल्प: मी माझ्या मनात प्रामाणिकपणा आणि प्रेमळपणा जोपासते, आणि ते माझ्या बाळाची वाट उजळतील.

आशीर्वाद: तुझं मन सत्याचं घर असो, आणि ते सत्य तुला नेहमी सुरक्षित ठेवणारी ढाल ठरो.

पात्रे

तरुण विद्वान
— स्वतःच्या मनाची परीक्षा घेणारा एक विचारी माणूस.
वाराणसीचा राजा
— जो सगळ्यात जास्त चांगुलपणाला महत्त्व देतो.
कोषाध्यक्ष
— जो काय घडतं ते शांतपणे पाहतो.

बोध

मनाचा चांगुलपणा ज्ञानापेक्षा जास्त मौल्यवान आहे.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

बाळा, तू शहाणाही हो आणि चांगलाही, आणि तुझ्या प्रत्येक कामात प्रामाणिकपणा असो.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

विद्वानाला कोणती गोष्ट सगळ्यात महत्त्वाची आहे असं कळलं?

स्रोत: शीलवीमंस जातक (शीलाची परीक्षा), पाली जातक परंपरा

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी हनुमान चालीसा जप करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 33व्या आठवड्याची माहिती वाचा.

संबंधित गोष्टी

  • सत्य बोलणारे लावा पिल्लू · दिवस 29

    अशीच गोष्ट

    बौद्ध परंपरा मानते की सत्यवचन आणि कुणालाही न दुखावणारे मन यांचे स्वतःचे शांत संरक्षण असते, आणि हे शिकवण्यासाठी ही जातक कथा शतकानुशतके सांगितली गेली आहे. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन असे सुचवते की भीतीच्या क्षणी स्थिर राहून श्वास घेतल्याने आईला अधिक स्पष्टपणे विचार करता येऊ शकतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

स्वतःची परीक्षा घेणारा विद्वान ही गोष्ट काय शिकवते?

या जातक कथेद्वारे बौद्ध परंपरा सांगते की शील, म्हणजे सदाचार, हाच ज्ञानाचा आणि विश्वासाचा खरा पाया आहे. आपल्याला कोणते गुण सगळ्यात जास्त जोपासायचे आहेत, याचा विचार करायला ती पालकांना आमंत्रण देते. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन सुचवतं की आपल्या मूल्यांवर चिंतन केल्याने मन अधिक शांत आणि स्थिर होऊ शकतं.

स्वतःची परीक्षा घेणारा विद्वान गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?

ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 33 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा