Garbh Katha
मोफत सुरू करा

Saints & Scientists · दिवस 195 · आठवडा 28

दोरी आणि दगड

लहानगा बोपदेव सगळ्यात सावकाश शिकणारा विद्यार्थी असतो आणि गुरुकुलातून पळून जातो. एका गावच्या विहिरीवर त्याला दिसतं की मऊ दोरीने कठीण दगडात खोल खाचा पाडल्या आहेत.

गोष्टीचे तात्पर्य: पुन्हा पुन्हा केलेला स्थिर सराव, जे पटापट शिकण्याने जमत नाही ते साध्य करू शकतो.

या गोष्टीत

पात्रे
बोपदेव, विहिरीवरची म्हातारी, गुरुजी
मूळ ग्रंथ
वोपदेव (बोपदेव), तेराव्या शतकातील संस्कृत व्याकरणकार, यांची भारतीय पारंपरिक कथा
वाचनाचा वेळ
4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)

दिवस 195 एका नजरेत

आठवडा
आठवडा 28 · ७ पैकी दिवस 6
तिमाही
तिमाही 3
या आठवड्यात बाळ
आठवडा 28: बाळाची वाढ
आजची गोष्ट
दोरी आणि दगड

परंपरा सांगते की विद्वान वोपदेव विहिरीवरच्या दोरीच्या खुणांमधून धीर शिकला, आणि "करत करत अभ्यास" ही म्हण शिकवते की सातत्याच्या सरावाने सावकाश शिकणाराही शहाणा होतो. आईच्या शांत मनावरील अभ्यास सुचवतात की घाई करण्याऐवजी छोटे, सातत्याचे प्रयत्न आईला अधिक सक्षम वाटायला मदत करू शकतात.

"मऊ दोरी, तीच जागा, पुन्हा पुन्हा. आणि दगड झिजतो."

कर्र, कर्र करत विहिरीच्या दगडी कठड्यावरून दोरी सरकत होती. जवळच एका पायरीवर एक मुलगा हनुवटी हातांवर टेकवून बसला होता, गालांवर अश्रू सुकत होते. त्याचं नाव होतं बोपदेव, आणि अनेक वर्षांनी जग त्याला वोपदेव, संस्कृत व्याकरणाचे एक महान विद्वान, म्हणून ओळखणार होतं. पण त्या उन्हाळी दुपारी त्याला स्वतः विद्वान असल्यासारखं अजिबात वाटत नव्हतं. त्याला वाटत होतं, आपण जगातले सगळ्यात सावकाश शिकणारे मुलगा आहोत.

त्याला एका विद्वान गुरूंच्या गुरुकुलात शिकायला पाठवलं होतं. बाकीची मुलं आपले श्लोक पटापट शिकायची. ती स्पष्ट, आत्मविश्वासाच्या आवाजात सूत्रं आणि व्याकरणाचे नियम म्हणायची. बोपदेव खूप प्रयत्न करायचा, पण शब्द त्याच्या डोक्यात टिकायचेच नाहीत. सकाळी तो एक ओळ शिकायचा, आणि संध्याकाळपर्यंत ती बोटांतून पाण्यासारखी निसटून जायची.

बाकीची मुलं त्याला चिडवायची. "विसराळू बोपदेव!" ती हसायची. त्याचे गुरुजीसुद्धा, प्रेमळ असूनही, बोपदेव एकाच श्लोकात दहाव्यांदा अडखळला की कधीकधी उसासा टाकायचे.

त्या दिवशी सकाळी बोपदेवाने मनाशी ठरवलं होतं. "मी शिकण्यासाठी बनलेलोच नाही," तो स्वतःला म्हणाला. "मी घरी जाईन."

म्हणून त्याने आपलं थोडंसं सामान एका कापडात बांधलं आणि गुपचूप गुरुकुलातून निघाला. पाय दुखेपर्यंत आणि घसा कोरडा पडेपर्यंत तो धुळीच्या रस्त्याने चालला. मग तो या गावच्या विहिरीपाशी येऊन पायरीवर बसला.

बायका पितळेचे आणि मातीचे घडे घेऊन येत-जात होत्या. प्रत्येकजण आपला घडा लांब दोरीला बांधायची, विहिरीत सोडायची, आणि हातामागून हात घेत पुन्हा वर ओढायची. दगडी कडेवरून सरकताना दोरी कर्रकर्र वाजायची. मग दुसरी बाई यायची, मग तिसरी.

बोपदेव नुसताच पाहत होता, खरं तर काहीच न पाहता. मग काहीतरी त्याच्या नजरेत भरलं.

विहिरीच्या दगडी कठड्यावर, जिथून दोऱ्या वर-खाली सरकायच्या, तिथे खोल खाचा होत्या. कठीण दगडात गुळगुळीत, वळणदार खोलगट खुणा पडल्या होत्या, जणू कुणी छिन्नीने कोरल्या असाव्यात.

तो उठून जवळ गेला. त्याने एका खाचेवरून बोट फिरवलं. ती काचेसारखी गुळगुळीत होती.

त्याच्या शेजारी एक म्हातारी पाणी शेंदत होती. "काय पाहतोयस, बाळा?" तिने विचारलं.

"या खुणा, आजी," तो म्हणाला. "या दगडात कुणी कोरल्या?"

म्हातारी हसली. "कुणीच नाही कोरल्या. दोरीने पाडल्या."

"दोरीने?" बोपदेव म्हणाला. "पण दोरी तर मऊ असते. ती फक्त गवत आणि कापसाची वळलेली असते. आणि दगड इतका कठीण आहे."

"हो," घडा वर ओढत ती म्हणाली. "पण दोरी रोज, पुन्हा पुन्हा, त्याच जागेवरून जाते. माझ्या आईने इथे पाणी शेंदलं, आणि तिच्या आधी तिच्या आईने. वर्षानुवर्षं असंच." मग ती म्हणाली, "मऊ दोरी, तीच जागा, पुन्हा पुन्हा. आणि दगड झिजतो."

तिने घडा कमरेवर नीट ठेवला आणि गल्लीतून निघून गेली.

बोपदेव अगदी स्तब्ध उभा राहिला, त्याचं बोट खाचेत टेकलेलं होतं.

जर मऊ दोरी फक्त पुन्हा पुन्हा त्याच जागेवरून जाऊन कठीण दगड झिजवू शकते, त्याने विचार केला, तर माझं मऊ मनही कठीण श्लोक नक्कीच शिकू शकतं, मी ते पुन्हा पुन्हा घोकले तर. मला पटापट शिकायची गरज नाही. मला फक्त चालत राहायचं आहे.

त्याने आपलं गाठोडं सोडलं, आणि पुन्हा आणखी घट्ट बांधलं. ओंजळीने थोडं थंड पाणी प्यायला. मग तो मागे वळला आणि चालत चालत थेट गुरुकुलात परत गेला.

गुरुजींनी त्याला धुळीने माखलेला, थकलेला आत येताना पाहिलं आणि भुवया उंचावल्या. बोपदेवाने गुरुजींच्या पायांना स्पर्श केला.

"गुरुजी, मी पळून गेलो होतो," तो प्रामाणिकपणे म्हणाला. "पण मी परत आलो आहे. दगडावरच्या दोरीसारखा मी हळूहळू शिकेन. कृपया मला पुन्हा प्रयत्न करू द्या."

गुरुजी हसले आणि त्यांनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला.

त्या दिवसापासून बोपदेव एका नव्या प्रकारच्या धीराने शिकू लागला. सकाळ-संध्याकाळ तो प्रत्येक श्लोक अनेकदा घोकायचा. तो स्वतःची तुलना पटापट शिकणाऱ्या मुलांशी करायचा नाही. हळूहळू त्याच्या स्वतःच्या मनातही खाचा पडू लागल्या.

अनेक वर्षांनी वोपदेवाने मुग्धबोध नावाचा संस्कृत व्याकरणाचा एक प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला, ज्यामुळे ज्यांना शिकणं कठीण जायचं त्या विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षण सोपं झालं. आणि ती जुनी विहीर तो कधीच विसरला नाही.

कथा सांगते की तो स्वतः गुरू झाला, तेव्हा एखादा विद्यार्थी शिकता येत नाही म्हणून रडत बसला, की वोपदेव त्याला फिरायला जवळच्या विहिरीपाशी घेऊन जायचा. तिथे तो त्या मुलाशेजारी शांत उभा राहायचा आणि दोरी कर्रकर्र वर-खाली होत असताना त्याला दगडातल्या गुळगुळीत खाचांवरून बोटं फिरवू द्यायचा.

बाळा, तू तुझ्या स्वतःच्या गतीने मोठा होशील, आणि तुझा प्रत्येक छोटा प्रयत्न आपली खूण उमटवेल.

पुढची गोष्ट वाचा →कनकाची खिडकी

संत आणि वैज्ञानिक मधील आणखी

3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले

स्रोत: संत आणि वैज्ञानिक परंपरेतील कथा

या गोष्टीमागे

वोपदेव, किंवा बोपदेव, हे साधारण तेराव्या शतकातले संस्कृत व्याकरणकार आणि मुग्धबोधाचे लेखक होते, आणि त्यांच्या शाळेच्या दिवसांविषयीची एक पारंपरिक भारतीय कथा अभ्यास कठीण जाणाऱ्या मुलांना प्रोत्साहन देण्यासाठी अनेकदा सांगितली जाते. तिची प्रतिमा घरगुती आणि नेमकी आहे: रोज त्याच जागेवरून जाणाऱ्या मऊ दोरीने गावच्या विहिरीच्या दगडी कठड्यात पाडलेल्या खोल खाचा. सावकाश शिकणारा विद्यार्थी अचानक प्रतिभावान होतो अशा कथांच्या उलट, बोपदेव फक्त आपल्या गुरूंकडे परत जातो आणि धीराने घोकून शिकतो, आणि नंतर अडखळणाऱ्या इतरांना त्या खाचा स्पर्श करू देऊन मदत करतो. गर्भावस्थेत, जेव्हा बाळ रोज थोडं थोडं वाढतं आणि प्रत्येक छोटं पाऊल शांतपणे महत्त्वाचं ठरतं, तेव्हा ही कथा अगदी योग्य वाटते.

बाळासोबत विचार करा

सावकाश असल्याबद्दल तुम्ही आयुष्यात कुठे स्वतःशी जास्त कठोर वागलात? बोपदेवाची विहीर तुम्हाला काय सांगेल?

संकल्प: मी छोट्या, स्थिर पावलांनी पुढे जाते. माझा धीर हेच माझं बळ आहे.

आशीर्वाद: आज तू करशील त्या प्रत्येक छोट्या प्रयत्नाची चांगली खूण उमटो, आणि तू स्वतःशी धीराने वागावंस.

पात्रे

बोपदेव
— सरावाची ताकद ओळखणारा सावकाश शिकणारा मुलगा.
विहिरीवरची म्हातारी
— दोरी दगड कसा झिजवते ते समजावणारी.
गुरुजी
— धीराने बोपदेवाचं पुन्हा स्वागत करणारे.

बोध

पुन्हा पुन्हा केलेला स्थिर सराव, जे पटापट शिकण्याने जमत नाही ते साध्य करू शकतो.

तुमच्या बाळाला काय सांगावे

माझ्या लाडक्या, तुला कधीच सगळ्यात वेगवान व्हायची गरज नाही. हळुवारपणे प्रयत्न करत राहा, आणि तू काहीही शिकशील.

मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा

मऊ दोरीने कठीण दगडावर खूण कशी पाडली?

स्रोत: वोपदेव (बोपदेव), तेराव्या शतकातील संस्कृत व्याकरणकार, यांची भारतीय पारंपरिक कथा

या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी काही मिनिटे ध्यान आणि श्वसन करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 28व्या आठवड्याची माहिती वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

दोरी आणि दगड ही गोष्ट काय शिकवते?

परंपरा सांगते की विद्वान वोपदेव विहिरीवरच्या दोरीच्या खुणांमधून धीर शिकला, आणि "करत करत अभ्यास" ही म्हण शिकवते की सातत्याच्या सरावाने सावकाश शिकणाराही शहाणा होतो. आईच्या शांत मनावरील अभ्यास सुचवतात की घाई करण्याऐवजी छोटे, सातत्याचे प्रयत्न आईला अधिक सक्षम वाटायला मदत करू शकतात.

दोरी आणि दगड गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?

ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 28 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.

सर्व मराठी गोष्टी →

Read in Englishहिन्दी में पढ़ेंગુજરાતીમાં વાંચો

गर्भवती मैत्रिणीला पाठवा