Women of India · दिवस 115 · आठवडा 17
कमलादेवी आणि विणकर
स्वातंत्र्यानंतर कमलादेवींना भारतातल्या गावांच्या हस्तकला शांत होताना दिसतात. त्या विणकर, कुंभार, रंगारी आणि कठपुतळीवाल्यांना भेटायला सगळीकडे फिरतात.
गोष्टीचे तात्पर्य: हाताने घडवलेल्या कला हा जपण्यासारखा खजिना आहे.
या गोष्टीत
- पात्रे
- कमलादेवी चट्टोपाध्याय, म्हातारे विणकर
- मूळ ग्रंथ
- कमलादेवी चट्टोपाध्याय (१९०३–१९८८) यांचं जीवन, भारतीय हस्तकला पुनरुज्जीवन
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
दिवस 115 एका नजरेत
- आठवडा
- आठवडा 17 · ७ पैकी दिवस 3
- तिमाही
- तिमाही 2
- या आठवड्यात बाळ
- आठवडा 17: बाळाची वाढ
- आजची गोष्ट
- कमलादेवी आणि विणकर
- मंत्र
- ॐ
- गर्भसंवाद
- या आठवड्यात बाळाशी बोला
कमलादेवी चट्टोपाध्याय यांनी भारताच्या हातमाग आणि हस्तकला परंपरा पुन्हा जिवंत करायला मदत केली, आणि परंपरा मानते की हाताने सावकाश घडवलेल्या वस्तूंत घडवणाऱ्याची माया असते. आईच्या मनःशांतीवरील अभ्यास सांगतात की विणणं, शिवणं किंवा घड्या घालणं यांसारखं हलकं हस्तकाम मन शांत करू शकतं; या महिन्यांसाठी ही एक छान सवय आहे.
आपल्या हस्तकला म्हणजे आपल्या गावांची गाणी आहेत. आपण ती कधीच शांत होऊ द्यायची नाहीत.
कमलादेवी चट्टोपाध्याय यांचे डोळे तेजस्वी आणि प्रेमळ होते, आणि त्या नेहमी मऊ हातमागाची साडी नेसायच्या. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरच्या पहिल्या वर्षांत त्यांनी एक नवं स्वप्न पाहिलं. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आधीच खूप काम केलं होतं. आता हाताने सुंदर वस्तू घडवणाऱ्या लोकांना मदत करायची त्यांची इच्छा होती.
त्यांना त्या वस्तू मनापासून आवडायच्या: छोट्या विणलेल्या फुलांच्या सुती साड्या, लाल-पांढऱ्या रेघांनी रंगवलेली मातीची भांडी, लाकडी खेळणी, पितळेचे दिवे, आणि दोऱ्यांवर नाचणाऱ्या रंगीत कठपुतळ्या. पण त्यांना काळजी वाटत होती. कारखाने कापड पटकन आणि स्वस्तात बनवत होते, आणि अनेक कारागिरांची ओढाताण होत होती. काही विणकरांनी आपले माग बाजूला ठेवले होते. काही कुंभारांची चाकं थांबली होती.
शेकडो वर्षं आजीकडून नातीकडे आलेली कौशल्यं हळूहळू विसरली जात होती. "आपल्या हस्तकला म्हणजे आपल्या गावांची गाणी आहेत. आपण ती कधीच शांत होऊ द्यायची नाहीत." कमलादेवी म्हणाल्या. "जुनी कौशल्यं ही जपून ठेवण्यासारखी गाणी आहेत."
म्हणून त्यांनी एक लहानशी पिशवी भरली आणि प्रवासाला निघाल्या. त्या रेल्वेने गेल्या, बसने गेल्या. धुळीच्या रस्त्यांवरून बैलगाडीने गेल्या. कधी कधी तर नुसत्या पायी चालत गेल्या.
एका शांत गावात त्यांना रामू दादाजी नावाचे एक म्हातारे विणकर आपल्या थांबलेल्या मागाजवळ बसलेले दिसले. त्यांचे हात कृश होते, पण डोळे चमकदार होते. "दादाजी, तुम्ही विणणं का थांबवलं?" त्यांनी हळुवारपणे विचारलं.
"माझं कापड आता कुणालाच नको," ते म्हणाले. "कारखान्याचं कापड स्वस्त आहे."
कमलादेवींनी त्यांच्या जुन्या कामावरून बोटं फिरवली. धाग्यांमध्ये मोर आणि कमळांची नक्षी होती. "हे फार सुंदर आहे," त्या म्हणाल्या. "कोणतंही यंत्र हे बनवू शकत नाही. लोकांना हे दिसावं म्हणून मी मदत केली, तर तुम्ही पुन्हा विणाल का?"
रामू दादाजी बराच वेळ त्यांच्याकडे पाहत राहिले. मग त्यांनी मान डोलवली. हळूहळू त्यांचे हात पुन्हा मागाकडे वळले. खट, खट करत धोटा, म्हणजे धागा आडवा नेणारं छोटं लाकडी साधन, चालू लागला, आणि मोर पुन्हा उमटू लागले.
त्या गावातून त्या पुढच्या गावाला गेल्या. तिथे त्या नीळ आणि हळदीच्या मोठ्या भांड्यांत धागे रंगवणाऱ्या बायकांसोबत बसल्या. निळ्या-पिवळ्या धाग्यांच्या लड्या उन्हात आकाशाच्या फितींसारख्या वाळत होत्या. बायका लाजून हसल्या आणि प्रत्येक रंग कसा मिसळतात ते त्यांनी दाखवलं.
काही दिवसांनी त्या कुंभारांच्या गावात पोहोचल्या. त्यांची चाकं गोल गोल फिरत होती, आणि ओली माती त्यांच्या बोटांखाली फूल उमलावं तशी वर येत होती. "तुमची भांडी पाणी आणि गोष्टी दोन्ही साठवतात," त्या त्यांना म्हणाल्या. "शहरातल्या लोकांना त्यांच्याबद्दल कळायला हवं."
रस्त्यात पुढे त्यांना कठपुतळीवाल्यांचं एक कुटुंब भेटलं. त्यांनी राजा-राणी, घोडे आणि हत्तींच्या कठपुतळ्या बाहेर काढल्या आणि कठपुतळ्या नाचत असताना जुनी गाणी गायली. कमलादेवी लहान मुलासारख्या हसल्या आणि टाळ्या वाजवल्या.
त्यांचा प्रवास अनेक महिने चालला. कच्छच्या वाळवंटात त्यांनी बायकांना रंगीत कापडावर छोटे आरसे शिवताना पाहिलं, प्रत्येक आरसा उन्हात लुकलुकत होता. डोंगरात त्यांनी कारागिरांना मऊ लाकडातून उडायला तयार वाटणारे पक्षी कोरताना पाहिलं. जिथे जिथे त्या गेल्या, तिथे त्यांना संयमी हात आणि काळजीने भरलेली मनं दिसली. संयमी हात पिढ्यानपिढ्या टिकणाऱ्या वस्तू घडवतात.
कमलादेवी फक्त भेट देऊन परतल्या नाहीत. त्यांनी ऐकलं. नक्षींची आणि साधनांची नावं शिकल्या, आणि प्रत्येक कारागिराला काय हवं आहे ते विचारलं. मग जे शिकल्या ते सगळं घेऊन त्या शहरात परत आल्या.
तिथे त्यांनी कारागिरांना मदत करण्यासाठी खूप मेहनत घेतली. हाताने बनवलेल्या वस्तू थेट विकता येतील अशी दुकानं सुरू करायला त्यांनी मदत केली, म्हणजे कारागिरांना योग्य मोबदला मिळावा. देशभरातल्या हस्तकलांची काळजी घेणाऱ्या अखिल भारतीय हस्तकला मंडळाच्या त्या पहिल्या प्रमुख झाल्या. संगीत, नृत्य आणि नाटक बहरायलाही त्यांनी मदत केली.
त्यांच्या कामामुळे गावं हळूहळू पुन्हा जागी झाली. माग पुन्हा खटखटू लागले. कुंभारांची चाकं पुन्हा फिरू लागली. भरतकाम करणाऱ्यांनी सुईत दोरा ओवला, आणि मुलं आपल्या आई-वडिलांकडे, आजी-आजोबांकडे पाहून जुनी कौशल्यं शिकू लागली.
इकडे शहरांत लोक हाताने बनवलेल्या वस्तू जपू लागले: विणलेली शाल, रंगवलेलं खेळणं, मातीची छोटीशी पणती, दिवाळीतला छोटा तेलाचा दिवा. प्रत्येक वस्तूत एका खऱ्या माणसाच्या हातांचा स्पर्श होता. आणि त्यांच्यातच कुठेतरी होतं रामू दादाजींच्या मागावर विणलेलं मोर-कमळांचं कापड.
कमलादेवी म्हाताऱ्या झाल्या, पण त्यांच्या डोळ्यांतली चमक कधी कमी झाली नाही. त्या नेहमी म्हणायच्या की हस्तकला म्हणजे फक्त वस्तू नाहीत. ती संयम आणि मायेने भरलेली एक जीवनपद्धती आहे.
आज रात्री रामू दादाजींचा माग शांत उभा आहे, अर्धवट विणलेला एक मोर सकाळची वाट पाहत धाग्यांवर थांबला आहे. बाळा, तुलाही संयमाने घडवलं जात आहे. तुला प्रेमाने विणलं जात आहे, एकेका नाजूक धाग्याने. कोणत्याही कापसापेक्षा मऊ.
भारतातील स्त्रिया मधील आणखी
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: भारतातील स्त्रिया परंपरेतील कथा
या गोष्टीमागे
कमलादेवी चट्टोपाध्याय या स्वातंत्र्यसैनिक आणि समाजसुधारक होत्या. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतातल्या हस्तकला पुन्हा जिवंत करण्यासाठी स्वतःला वाहून घेतलं; त्या अखिल भारतीय हस्तकला मंडळाच्या पहिल्या अध्यक्ष झाल्या आणि भारतीय हस्तकला परिषदेच्या स्थापनेत त्यांनी मदत केली. अनेक प्रेरणादायी जीवनकथा एखाद्या नाट्यमय कृतीचा गौरव करतात; त्यांची कथा इथे रेल्वे, बैलगाडी आणि पायी केलेल्या एका लांब, संयमी प्रवासासारखी सांगितली आहे, ज्यात त्या विणकर, रंगारी, कुंभार, आरसेकाम करणारे आणि कठपुतळीवाल्यांचं ऐकतात. कथेचं वळण म्हणजे प्रोत्साहनाने पुन्हा चालू झालेला एक थांबलेला माग. हस्तकला म्हणजे केवळ वस्तू नव्हे तर जीवनपद्धती, हा त्यांचा विश्वास संपूर्ण कथेत दिसतो. होणाऱ्या आईसाठी ही एक उबदार आठवण आहे की संयमी, प्रेमळ हस्तकाम, बाळाला वाढवण्यासारखंच, कुटुंबाचा वारसा पुढे नेतं.
बाळासोबत विचार करा
तुमच्या घरातल्या कोणत्या हाताने बनवलेल्या वस्तूत तुमची एखादी खास आठवण दडलेली आहे?
संकल्प: मी माझ्या बाळाला प्रेमाने विणते आहे, एकेक हळुवार दिवस.
आशीर्वाद: तुमचं मन शांत राहो, तुमचा प्रवास आनंदाचा होवो, आणि तुमच्या बाळाला सुंदर गुणांचा आशीर्वाद लाभो.
पात्रे
- कमलादेवी चट्टोपाध्याय
- — प्रत्येक कारागिराचं ऐकणाऱ्या मायाळू नेत्या.
- म्हातारे विणकर
- — त्यांच्या मोर-कमळांच्या कापडाला पुन्हा चाहते मिळतात.
बोध
हाताने घडवलेल्या कला हा जपण्यासारखा खजिना आहे.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
बाळा, एक दिवस तुझे हात सुंदर वस्तू घडवोत, आणि आपल्यासाठी वस्तू घडवणाऱ्या हातांचा तू मान राखावास.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
कमलादेवींनी कोणत्या हस्तकला पुन्हा जिवंत करायला मदत केली?
स्रोत: कमलादेवी चट्टोपाध्याय (१९०३–१९८८) यांचं जीवन, भारतीय हस्तकला पुनरुज्जीवन
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी काही मिनिटे ध्यान आणि श्वसन करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 17व्या आठवड्याची माहिती वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कमलादेवी आणि विणकर ही गोष्ट काय शिकवते?
कमलादेवी चट्टोपाध्याय यांनी भारताच्या हातमाग आणि हस्तकला परंपरा पुन्हा जिवंत करायला मदत केली, आणि परंपरा मानते की हाताने सावकाश घडवलेल्या वस्तूंत घडवणाऱ्याची माया असते. आईच्या मनःशांतीवरील अभ्यास सांगतात की विणणं, शिवणं किंवा घड्या घालणं यांसारखं हलकं हस्तकाम मन शांत करू शकतं; या महिन्यांसाठी ही…
कमलादेवी आणि विणकर गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?
ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 17 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.