Jataka · दिवस 16 · आठवडा 3
राजकुमार सिद्धार्थ आणि हंस

लहानग्या राजकुमार सिद्धार्थाला राजबागेत एक जखमी हंस सापडतो आणि तो त्याची हळुवार काळजी घेतो. त्याचा चुलतभाऊ देवदत्त त्यावर हक्क सांगतो, आणि दरबाराला निर्णय द्यावा लागतो.
गोष्टीचे तात्पर्य: प्रत्येक सजीवाशी दयाळूपणे वागणं हीच सगळ्यात मोठी ताकद आहे.
या गोष्टीत
- पात्रे
- सिद्धार्थ, हंस, देवदत्त
- मूळ ग्रंथ
- जातक कथा
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
दिवस 16 एका नजरेत
- आठवडा
- आठवडा 3 · ७ पैकी दिवस 2
- तिमाही
- तिमाही 1
- या आठवड्यात बाळ
- आठवडा 3: बाळाची वाढ
- आजची गोष्ट
- राजकुमार सिद्धार्थ आणि हंस
- गर्भसंवाद
- या आठवड्यात बाळाशी बोला
बौद्ध परंपरा हंसाची ही कथा बुद्धांच्या प्रत्येक सजीवाबद्दलच्या करुणेची सुरुवातीची खूण मानते. आईच्या शांततेवरचं संशोधन सुचवतं की शांत, हळुवार कामं आणि पाण्याजवळ किंवा बागेत घालवलेला वेळ अनेक मातांना अधिक शांत वाटायला मदत करू शकतो.
जीव वाचवणाऱ्याचा असतो, तो हिरावून घेऊ पाहणाऱ्याचा नाही
राजकुमार सिद्धार्थ कपिलवस्तूच्या राजबागेतल्या कमळांच्या तळ्याकाठी बसून पाण्यावर घिरट्या घालणारा एक चतुर पाहत होता.
तो शांत स्वभावाचा मुलगा होता. राजवाड्यातल्या इतर मुलांना घोड्यांच्या शर्यती लावायला आणि धनुष्यबाणाचा सराव करायला आवडायचं. सिद्धार्थाला बसून पाहायला आवडायचं. वाऱ्याच्या झुळुकीनं झुकणारी गुलाबी कमळं तो पाहायचा. पाण्यावरून सरकणारे कीटक पाहायचा. तळाच्या चिखलातून हळूहळू वर येऊन उन्हात फुटणारे बुडबुडे पाहायचा. त्याच्यासाठी ते तळं म्हणजे एक संपूर्ण जग होतं.
त्याचे वडील, राजा शुद्धोदन, यांना कधी कधी याची काळजी वाटायची. राजा हा कृतिशील माणूस असला पाहिजे, असं त्यांना वाटायचं. माझा मुलगा नुसता बसूनच का असतो?
त्या सकाळी रानटी हंसांचा एक थवा बागेवरून उडत गेला, निळ्या आकाशात उंच आणि पांढराशुभ्र. ते हिमालयातल्या सरोवरांकडे, उत्तरेकडच्या आपल्या लांबच्या प्रवासाला निघाले होते.
अचानक त्यांच्यातला एक अडखळला. तो एका बाजूला कलंडला आणि खाली, खाली गडगडत येऊन तळ्याच्या कडेला, अगदी सिद्धार्थाच्या पायांजवळ, पाण्यात धपकन पडला.
त्याच्या पंखात एक बाण रुतला होता.
सिद्धार्थ उडी मारून उठला आणि हंसाशेजारी गुडघ्यावर बसला. तो थरथरत होता आणि आपला चांगला पंख पाण्यावर आपटत होता. त्याचे डोळे भीतीनं विस्फारले होते.
"श्श्," तो हळूच म्हणाला. "मी तुला दुखावणार नाही."
हंसाने धडपड करू नये म्हणून त्याने त्याच्याभोवती आपली शाल गुंडाळली. मग अगदी हळुवारपणे त्याने त्याच्या पंखातून बाण उपसला. हंस कळवळला, पण त्याने त्याला ते करू दिलं. त्याने आपल्या बाहीतून कापडाची एक पट्टी फाडली, ती थंड पाण्यात बुडवली आणि जखमेवर दाबून धरली. मग त्याने हंसाला मांडीवर घेतलं आणि त्याचं थरथरणं थांबेपर्यंत त्याच्या लांब मानेवरून हात फिरवत राहिला.
वाटेवर धावत्या पावलांचा आवाज आला. तो त्याचा चुलतभाऊ, देवदत्त, होता, हातात धनुष्य घेऊन.
"तो माझा हंस आहे!" देवदत्त ओरडला. "मी त्याला मारलंय. तो मला दे."
सिद्धार्थाने पक्ष्याला आणखी थोडं जवळ धरलं. "मी देणार नाही," तो शांतपणे म्हणाला. "तो जखमी आहे. मी त्याची काळजी घेतोय." सिद्धार्थाने जखमी हंसाला जवळ धरलं आणि त्याला सोडलं नाही.
"मी त्याला खाली पाडलं," देवदत्त म्हणाला. "तो माझा आहे."
"तू त्याचा जीव घ्यायचा प्रयत्न केलास," सिद्धार्थ म्हणाला. "मी तो वाचवायचा प्रयत्न करतोय. मग तो वाचवणाऱ्याचा जास्त नाही का?"
माळी धावत येईपर्यंत, मग पहारेकरी येईपर्यंत, आणि शेवटी स्वतः राजा येईपर्यंत दोघं मुलं भांडत राहिली. शुद्धोदनांना आपला मुलगा आणि पुतण्या यांच्यात निवड करायची नव्हती. म्हणून त्या काळी वाद झाला की राजे जे करायचे, तेच त्यांनी केलं. त्यांनी मुलांना राजदरबारात पाठवलं, जिथे ज्ञानी मंत्री निर्णय देणार होते.
दरबार भरलेला होता. देवदत्ताने आपली बाजू सांगितली: त्याने पक्ष्याला मारलं होतं, म्हणून तो त्याचा होता. सिद्धार्थाने आपली बाजू सांगितली: त्याने त्याचा जीव वाचवला होता, म्हणून तो त्याच्याकडेच राहायला हवा.
मंत्री बोलत राहिले, बोलत राहिले. काही म्हणाले, शिकाऱ्याचा आपल्या शिकारीवर हक्क असतो. काही म्हणाले, जीव ही मालकी गाजवायची वस्तू नाही.
मग सभागृहाच्या मागच्या बाजूला एक म्हातारे गृहस्थ उभे राहिले. ते कोण होते, हे कुणालाच ठाऊक नव्हतं. त्यांची दाढी पांढरी होती आणि चेहरा शांत.
"जीव वाचवणाऱ्याचा असतो, तो हिरावून घेऊ पाहणाऱ्याचा नाही," ते म्हणाले. "हंस राजकुमाराकडेच राहू द्या."
सभागृहात शांतता पसरली. एकेक करून मंत्र्यांनी मान डोलावली. राजांनीही मान डोलावली. जीव वाचवणाऱ्याचा असतो.
देवदत्त धुळीला लाथा मारत निघून गेला. पण सिद्धार्थाला आपण जिंकलो असं वाटलं नाही. हंस सुरक्षित आहे, एवढाच आनंद त्याला वाटला.
कित्येक दिवस त्याने बागेत त्याची काळजी घेतली. तो त्याला धान्य आणि पाणवनस्पती खायला द्यायचा. जखम हळूहळू भरताना आणि पिसं पुन्हा येताना तो पाहत होता. राजा कधी कधी बाहेर येऊन तळ्याकाठी शेजारी मोठा पांढरा पक्षी घेऊन बसलेल्या आपल्या मुलाकडे पाहायचे. आपल्या मुलाचा शांतपणा हीसुद्धा एक प्रकारची ताकद आहे, हे त्यांना कळू लागलं. शांत मनही खंबीर असू शकतं.
मग एका सकाळी हंसाने दोन्ही पंख रुंद पसरले. त्याने ते एकदा, दोनदा फडफडवले, आणि तो पाण्यावरून वर उचलला गेला. जणू निरोप घेत असल्यासारखी त्याने बागेवर एक घिरटी घातली, आणि मग आपला थवा शोधायला तो उत्तरेकडे डोंगरांच्या दिशेनं उडून गेला.
तो आकाशात फक्त एक छोटा पांढरा ठिपका होईपर्यंत सिद्धार्थ तळ्याच्या कडेला उभा राहून पाहत राहिला. मग तो पुन्हा पाण्याकाठी बसला, आणि तो चतुर परत येऊन त्याच्या शेजारी घिरट्या घालू लागला.
तोच मुलगा मोठा होऊन बुद्ध झाला, ज्याने जगाला प्रत्येक सजीवाशी प्रेमानं वागायला शिकवलं.
बाळा, तुझ्यातही एक हळुवार हृदय वाढतंय, आणि त्याच्यावर आत्ताच प्रेम केलं जातंय.
जातक मधील आणखी
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: जातक कथा · पारंपरिक पुनर्कथन
या गोष्टीमागे
सिद्धार्थाच्या कपिलवस्तूतल्या बालपणाची बौद्ध कथनं पुन्हा पुन्हा एकाच प्रसंगाकडे परततात: एक जखमी हंस, धनुष्य घेतलेला एक चुलतभाऊ, आणि एका वेगळ्याच दाव्याचा निर्णय द्यायला सांगितलेला राजदरबार. राजकुमार राजवाडा सोडण्याच्या खूप आधीच हा प्रसंग ती करुणा दाखवतो, जी पुढे त्याच्या शिकवणीचा गाभा झाली. प्राण्यांना वाचवण्याच्या इतर कथांपेक्षा तिचं वेगळेपण म्हणजे तो वादच: प्रश्न कोण अधिक बलवान आहे हा नसून जीव खरा कुणाचा असतो हा आहे, आणि उत्तर सभागृहाच्या मागे बसलेल्या एका शांत वृद्धाकडून येतं. शेवट म्हणजे निव्वळ मुक्ती: बरा झालेला पक्षी एक घिरटी घालून उत्तरेकडे उडून जातो. गरोदरपणासाठी हळुवार, निवांत वाचन असलेली ही कथा जपणाऱ्या हातांवर आणि संयमी शुश्रूषेवर रेंगाळते.
बाळासोबत विचार करा
माझ्यापेक्षा लहान अशा कुणासाठी किंवा कशासाठी मी कधी शांतपणे उभी राहिले आहे? तेव्हा शांत राहायला मला कशाची मदत झाली?
संकल्प: माझी हळुवार काळजी खंबीर आहे. शांत आणि प्रेमळ हातांनी मी माझ्या बाळाला सुरक्षित ठेवते.
आशीर्वाद: तुमचे हात हळुवार असोत, मन धाडसी असो, आणि प्रत्येक छोट्या जीवाला तुमच्या जवळ सुरक्षित वाटो.
पात्रे
- सिद्धार्थ
- — पुढे बुद्ध होणारा एक हळुवार राजकुमार.
- हंस
- — शुश्रूषा करून पुन्हा आकाशात पाठवलेला एक रानटी पक्षी.
- देवदत्त
- — त्याचा चुलतभाऊ, ज्याला दरबाराचा निर्णय कळतो.
बोध
प्रत्येक सजीवाशी दयाळूपणे वागणं हीच सगळ्यात मोठी ताकद आहे.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
बाळा, सिद्धार्थासारखेच तुझे हात प्रत्येक सजीवाशी नेहमी हळुवार असोत.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
पक्ष्यांशी आणि प्राण्यांशी तू हळुवारपणे कसा वागू शकतोस?
स्रोत: बुद्धांच्या बालपणाची बौद्ध परंपरा (सिद्धार्थ आणि हंस)
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गर्भ संवाद — बाळाशी गप्पा करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 3व्या आठवड्याची माहिती वाचा.
संबंधित गोष्टी
- शांती निवडणारं हरीण · दिवस 111
अशीच गोष्ट
जातक कथा अनेकदा बोधिसत्त्वाला असा प्राणी-नेता म्हणून दाखवतात, जो बळाऐवजी धीराने आणि न्यायाने संघर्ष सोडवतो. आईच्या मनःशांतीवरचं संशोधन सुचवतं की शांत, सहकार्याच्या प्रतिसादाने संबंधित सगळ्यांचाच ताण कमी होतो, आणि हा धडा कोरड्या खोऱ्याइतकाच गजबजलेल्या घरातही उपयोगी आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
राजकुमार सिद्धार्थ आणि हंस ही गोष्ट काय शिकवते?
बौद्ध परंपरा हंसाची ही कथा बुद्धांच्या प्रत्येक सजीवाबद्दलच्या करुणेची सुरुवातीची खूण मानते. आईच्या शांततेवरचं संशोधन सुचवतं की शांत, हळुवार कामं आणि पाण्याजवळ किंवा बागेत घालवलेला वेळ अनेक मातांना अधिक शांत वाटायला मदत करू शकतो.
राजकुमार सिद्धार्थ आणि हंस गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?
ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 3 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.