Women of India · दिवस 167 · आठवडा 24
गार्गी आणि महान प्रश्न
राजा जनकाच्या ज्ञानी गुरूंच्या सभेत गार्गी याज्ञवल्क्य ऋषींना प्रश्न विचारायला उठते. पायरी पायरीने ती विचारते की सगळं कशावर विणलेलं आहे.
गोष्टीचे तात्पर्य: प्रश्न म्हणजे दिवा आहे, भांडण नाही.
या गोष्टीत
- पात्रे
- गार्गी, याज्ञवल्क्य, राजा जनक
- मूळ ग्रंथ
- उपनिषदे
- वाचनाचा वेळ
- 4 मिनिटे (मोठ्याने वाचताना)
दिवस 167 एका नजरेत
- आठवडा
- आठवडा 24 · ७ पैकी दिवस 6
- तिमाही
- तिमाही 2
- या आठवड्यात बाळ
- आठवडा 24: बाळाची वाढ
- आजची गोष्ट
- गार्गी आणि महान प्रश्न
- मंत्र
- गायत्री मंत्र
- गर्भसंवाद
- या आठवड्यात बाळाशी बोला
बृहदारण्यक उपनिषदाची परंपरा सांगते की गार्गी वाचक्नवीने याज्ञवल्क्य ऋषींना धैर्याने आणि नम्रतेने प्रश्न विचारले, आणि भारतातल्या महान विदुषींपैकी एक म्हणून तिचा सन्मान केला जातो. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन सुचवतं की जिज्ञासा आणि हलकंसं कुतूहल आईला गुंतलेलं आणि प्रसन्न वाटायला मदत करू शकतं.
प्रश्न म्हणजे भांडण नाही. तो एक दिवा आहे.
विदेहाचा राजा जनक याच्या दरबारात रंगवलेल्या खांबांखाली दिवे तेवत होते. त्याचा राजवाडा सोन्यासाठी प्रसिद्ध नव्हता. तो प्रसिद्ध होता प्रश्नांसाठी.
दरवर्षी राजा जनक देशातल्या सर्वांत ज्ञानी गुरूंना बोलवायचा. ते मऊ गवताच्या चटयांवर बसायचे, आणि धूप वळणं घेत छताकडे जायचा. आणि ते मन धरू शकेल अशा सगळ्यांत मोठ्या गोष्टींवर बोलायचे. जग कशाचं बनलं आहे? ताऱ्यांना त्यांच्या जागी कोण धरून ठेवतं? आपल्या डोळ्यांतून बाहेर पाहणारा तो 'मी' कोण आहे?
एका वर्षी राजाने एक खास घोषणा केली. त्याने हजार गायींच्या शिंगांना सोन्याची नाणी बांधली.
"या इथल्या सर्वांत ज्ञानी गुरूंसाठी आहेत," तो म्हणाला. "जो सर्वांत ज्ञानी असेल, त्याने त्या घरी न्याव्यात."
महान ऋषी याज्ञवल्क्य शांतपणे उठले आणि त्यांनी आपल्या शिष्याला गायी घेऊन जायला सांगितलं. दरबारात कुजबुज सुरू झाली. ते खरंच सर्वांत ज्ञानी होते का? मग प्रश्न सुरू झाले.
एकामागून एक विद्वानांनी त्यांना कठीण प्रश्न विचारले. एकेक करून त्यांनी उत्तरं दिली. दिवे मंदावत गेले.
मग एक स्त्री आपल्या चटईवरून उठली. तिचं नाव होतं गार्गी वाचक्नवी.
गार्गी लहानपणापासून अभ्यास करत होती. तिला वेद आवडायचे. तिला रात्रीचं आकाश आवडायचं. आणि सगळ्यांत जास्त तिला 'का?' विचारायला आवडायचं. तिची आई म्हणायची, "गार्गी, तुझे प्रश्न नदीसारखे आहेत. ते कधी वाहायचे थांबतच नाहीत."
आता ती सगळ्या दरबारासमोर उभी होती. काही लोक चकित दिसले. एक स्त्री, महान ऋषींना प्रश्न विचारणार? पण गार्गी आक्रसली नाही. तिचा आवाज स्पष्ट आणि स्थिर होता.
"याज्ञवल्क्य," ती म्हणाली, "मागावर कापड विणलं जातं, तसं आपण पाहतो ते सगळं पाण्यावर विणलेलं आहे. मग पाणी कशावर विणलेलं आहे?"
ऋषी हसले. त्यांना चांगला प्रश्न आवडायचा. "वायूवर, गार्गी."
"आणि वायू कशावर विणलेला आहे?"
"आकाशावर, त्या मोकळ्या अवकाशावर."
गार्गीने मान डोलावली आणि ती पुढे गेली. आकाश, मग प्रकाशाचे लोक, मग सूर्य आणि चंद्र, मग तारे. प्रत्येक उत्तराने एक नवं दार उघडायचं, आणि प्रत्येक वेळी ती हळुवारपणे त्यातून पुढे जायची.
दरबार अगदी शांत झाला.
अखेर याज्ञवल्क्यांनी प्रेमाने हात उंचावला. "गार्गी, प्रश्नांच्या पलीकडे प्रश्न विचारू नकोस. काही प्रश्नांना थोडा वेळ विसावा घ्यावा लागतो."
गार्गी थांबली. तिला लाज वाटली नाही. खूप लांब चालून आल्यावर पुढे मोठे पर्वत दिसावेत, अशा प्रवाशासारखं तिला वाटलं. ती खाली बसली आणि तिने श्वास घेतला.
मग ती पुन्हा उभी राहिली.
"माझे आणखी दोन प्रश्न आहेत," ती दरबाराला म्हणाली. "कुशल धनुर्धराच्या हातातल्या दोन बाणांसारखे ते आहेत. जर त्यांनी यांची उत्तरं दिली, तर परम सत्याविषयीच्या चर्चेत इथे त्यांना कोणीही हरवू शकणार नाही."
राजा पुढे झुकला.
"आकाशाच्या वर आणि पृथ्वीच्या खाली काय आहे?" गार्गीने विचारलं. "त्यांच्यामध्ये काय आहे? भूत, वर्तमान आणि भविष्य काय आहे? हे सगळं कशावर विणलेलं आहे?"
याज्ञवल्क्यांनी डोळे मिटले. ते बोलले तेव्हा त्यांचा आवाज मृदू होता. ते अक्षराबद्दल बोलले, अविनाशीबद्दल, सगळ्याच्या मागे असलेल्या त्या शांत तत्त्वाबद्दल. ते दिसत नाही, ते म्हणाले, तरी ते पाहतं. ते ऐकू येत नाही, तरी ते ऐकतं. त्याच्या नियमाने सूर्य आणि चंद्र आपल्या वाटा धरून ठेवतात, आणि नद्या समुद्राकडे आपला मार्ग शोधतात.
गार्गीने मनापासून ऐकलं. ते बोलून थांबले, तेव्हा ती दरबाराकडे वळली.
"यांचा सन्मान करा," ती साधेपणाने म्हणाली. "यांना ज्ञान आहे."
तिच्या आवाजात राग नव्हता, जिंकण्याची इच्छा नव्हती. धैर्य शांत आणि प्रेमळ असू शकतं, हे तिने दाखवलं. तिने विचारलं होतं कारण तिला समजून घ्यायचं होतं, आणि आता तिला थोडं जास्त समजलं होतं.
त्या संध्याकाळी गार्गी ताऱ्यांखाली अंगणात आली. दगड थंड आणि निश्चल होता. राजवाड्यातल्या एका स्वयंपाकिणीची छोटी मुलगी येऊन तिच्या शेजारी उभी राहिली.
"तुम्हाला भीती नाही वाटली?" मुलीने विचारलं. "ती सगळी माणसं पाहत होती."
गार्गी हसली. "थोडी वाटली," ती म्हणाली. "पण प्रश्न म्हणजे भांडण नाही. तो एक दिवा आहे. हातात दिवा असतो, तेव्हा आपण अंधाराचा नाही, प्रकाशाचा विचार करतो."
मुलीने आकाशाकडे पाहिलं. "मग मी तुम्हाला एक प्रश्न विचारू?"
"नेहमी," गार्गी म्हणाली.
"दिवसा तारे कुठे जातात?"
गार्गी उबदार दगडी पायरीवर बसली. "अरे वा," ती म्हणाली. "हा तर खूप सुंदर प्रश्न आहे. चल, आपण दोघी मिळून विचार करूया."
आणि मग त्या दोघी तिथे बसल्या, एक विदुषी आणि एक जिज्ञासू मुलगी, एकेक तारा दाखवत, स्वयंपाकीण हातात दिवा घेऊन आपल्या मुलीला शोधत येईपर्यंत.
बाळा, तुझे सगळे प्रश्न विचार; तुझ्या शेजारी पायरीवर कोणीतरी नेहमी बसेल.
भारतातील स्त्रिया मधील आणखी
3 मिनिटे वाचन · गर्भारपण आणि 3–8 वर्षांची मुले
स्रोत: उपनिषदे · पारंपरिक पुनर्कथन
या गोष्टीमागे
गार्गी वाचक्नवीने याज्ञवल्क्य ऋषींना विचारलेले प्रश्न बृहदारण्यक उपनिषदात येतात; ही घटना विदेहात राजा जनकाच्या सभेत घडते, जिथे शिंगांना सोनं बांधलेल्या हजार गायी सर्वांत ज्ञानी गुरूंची वाट पाहत असतात. वैदिक काळातल्या सर्वांत स्मरणात राहिलेल्या स्त्री विचारवंतांपैकी ती एक आहे, आणि भारताच्या विदुषींच्या परंपरेची चर्चा होते तेव्हा तिचं नाव हमखास घेतलं जातं. तिच्या या क्षणाचं वेगळेपण त्याच्या रचनेत आहे: पाण्यापासून वायू, वायूपासून आकाशापर्यंत चढत जाणारी 'कशावर विणलेलं?' अशी प्रश्नांची साखळी, फार पुढे विचारू नकोस असं सांगितल्यावर घेतलेला विराम, आणि मग 'बाणांसारखे' शेवटचे दोन प्रश्न. शेवटी ती ऋषींना हरवत नाही, त्यांचा सन्मान करते. गर्भारपणासाठी ही एक छान कथा आहे, कारण ती जिज्ञासेला सगळ्यांसोबत वाटायचा दिवा मानते.
बाळासोबत विचार करा
सध्या तुम्ही कोणता प्रश्न मनात घेऊन फिरत आहात, आणि कोणासोबत त्यावर विचार करू शकाल?
संकल्प: मी माझ्या प्रश्नांचं शांत आणि जिज्ञासू मनाने स्वागत करते.
आशीर्वाद: बाळा, तुझ्या प्रश्नांचं नेहमी स्वागत होवो, तू ते धैर्याने विचारावेस आणि उत्तरं शांत मनाने ऐकावीस.
पात्रे
- गार्गी
- — जिच्यासाठी प्रश्न म्हणजे दिवे आहेत, अशी जिज्ञासू विचारवंत.
- याज्ञवल्क्य
- — प्रेमाने उत्तरं देणारे शांत ऋषी.
- राजा जनक
- — ज्ञानावर प्रेम करणारा राजा.
बोध
प्रश्न म्हणजे दिवा आहे, भांडण नाही.
तुमच्या बाळाला काय सांगावे
बाळा, तुझे सगळे प्रश्न विचार. मी नेहमी तुझ्या शेजारी बसेन आणि तुझ्यासोबत विचार करेन.
मोठे झाल्यावर त्यांना विचारा
तुला काय वाटतं, दिवसा तारे कुठे जातात?
स्रोत: बृहदारण्यक उपनिषद (जनकाच्या दरबारात गार्गीने याज्ञवल्क्यांना विचारलेले प्रश्न)
या गोष्टीचा भाव दिवसभर सोबत ठेवण्यासाठी गायत्री मंत्र जप करून पाहा आणि गर्भावस्थेच्या 24व्या आठवड्याची माहिती वाचा.
संबंधित गोष्टी
- चाणक्य आणि राजा-राजा खेळणारा मुलगा
तेच मूल्य
खरे नेतृत्व ऐकण्याने, न्यायाने आणि वाटून घेण्याने सुरू होते, अगदी मुलांच्या खेळातही. ही कथा मुलातला चांगुलपणा ओळखून तो वाढवायला मदत करणाऱ्या गुरूचाही सन्मान करते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गार्गी आणि महान प्रश्न ही गोष्ट काय शिकवते?
बृहदारण्यक उपनिषदाची परंपरा सांगते की गार्गी वाचक्नवीने याज्ञवल्क्य ऋषींना धैर्याने आणि नम्रतेने प्रश्न विचारले, आणि भारतातल्या महान विदुषींपैकी एक म्हणून तिचा सन्मान केला जातो. आईच्या मनःशांतीवरील संशोधन सुचवतं की जिज्ञासा आणि हलकंसं कुतूहल आईला गुंतलेलं आणि प्रसन्न वाटायला मदत करू शकतं.
गार्गी आणि महान प्रश्न गर्भारपणाच्या कोणत्या आठवड्यासाठी आहे?
ही गोष्ट गर्भारपणाच्या 24 व्या आठवड्यासाठी आहे, पण तुम्ही ती कोणत्याही आठवड्यात बाळाला ऐकवू शकता.